2-3-1- اهمیت خاورمیانه برای کشورهای عضو ناتو21
2-3-2- ناتو و سیاست خارجی خاورمیانه‏ای آمریکا26
2-4- ناتو ابزار سیاست خارجی آمریکا27
2-5- تقویت کنترل آمریکا بر منابع انرژی30
2-6- کاهش هزینه‏های حضور آمریکا33
2-7- تقویت موضع آمریکا در برابر تروریسم34
2-8- تقویت موضع آمریکا در برابر گسترش تسلیحات غیرمتعارف34
2-9- چارچوب نظری: نظریه نئورالیسم35
2-10- نتیجه گیری40

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

فصل سوم: پیشینه حضور ناتو در خاورمیانه
3-1- مقدمه43
3-2- سازمان ناتو44
3-2-1- ساختار سیاسی ناتو45
3-2-2- ساختار نظامی ناتو46
3-2-2-1- کمیته نظامی46
3-3- سازمان‌ها و نهادهای ناتو46
3-4- اهداف ناتو در دوران جنگ سرد47
3-5- تعهدات اعضا47
3-6- بحران هویت در ناتو48
3-7- تولد دوباره ناتو49
3-7-1- مأموریت‌های خارج از منطقه در طول سال‌های دهه 9050
3-7-2- نگاه ناتو به روسیه از همکاری تا چالش ها50
3-7-3- ناتو و آمریکا پس از 11 سپتامبر51
3-8- اصل تسری53
3-9- اصل خود جداسازی53
3-10- اصل مالکیت مشترک54
3-11- اصل همکاری عملی با فواید جمعی54
3-12- اصل مکمل‏بودن54
3-13- مشکلات ناتو در حوزه مدیترانه55
3-14- اختلافات بین اعراب و رژیم صهیونیستی55
3-15- دریافت‏های متفاوت امنیتی56
3-16- عدم تامین منافع امنیتی کشورهای عضو56
3-17- مخالفت نیروهای نظامی کشورهای عضو56
3-18- ابتکار همکاری استانبول57
3-19- همکاری ناتو و کویت در چارچوب ابتکار همکاری استانبول60
3-20- مأموریت‏های ناتو در محیط پیرامونی جمهوری اسلامی ایران62
3-21- مأموریت ناتو در افغانستان62
3-22- مأموریت ناتو در عراق64
3-23- مأموریت‏های ناتو در پاکستان66
3-24- مأموریت ناتو در لبنان67
3-25- مأموریت ناتو در لیبی68
3-26- موانع حضور ناتو در منطقه69
3-26-1- مشکل اجماع داخلی70
3-26-2- عدم حمایت مالی و لجستیکی کشورهای اروپای از ناتو71
3-27- جمع‌بندی و نتیجه‌گیری71
فصل چهارم: نقش ناتو در خاورمیانه
4-1- مقدمه75
4-2- راهبرد ناتو در خاورمیانه75
4-3- چالش‌های ناتو در خاورمیانه76
4-4- آمریکا و نظام امنیتى در خاورمیانه77
4-5- اهداف آمریکا از وارد ساختن ناتو در نظم منطقه خاورمیانه78
4-6- زمینه‏هاى ورود ناتو به خاورمیانه80
4-7- چشم انداز حضور ناتو در خاورمیانه81
4-8- رابطه ترکیه و ناتو و چگونگی تأثیر آن بر امنیت ملی جمهوی اسلامی ایران82
4-9- نتیجه گیری86
فصل پنجم: نتیجه گیری و پیشنهادها
5-1- مقدمه89
5-2- راهکارهای تحقیق برای محققین آتی90
5-3- نتیجه گیری90
منابع و مآخذ96
فهرست جدول‌ها
عنوانصفحه
جدول 2-1- ذخایر نفت کشورهای خاورمیانه22
جدول 2-2- ذخایر نفت حوزه دریای خزر22
جدول 3-3- مهم‌ترین واردکنندگان نفت در سال 201123
جدول 2-4- وضعیت حقوقی برنامه هسته‏ای برخی از کشورهای خاورمیانه24
جدول 2-5- ذخیره، تولید و نرخ ذخیره ـ تولید بزرگ‌ترین مناطق نفتی جهان31

چکیده
وجود ارتش بین المللی ناتو که مأموریت خود را ایجاد امنیت در سرتاسر گیتی در برابر خطر تروریسم می‌داند، نه تنها امنیت را با خود نیاورده بلکه موجب تحریکات مهم نظامی و شروع یک مسابقه تسلیحاتی دیگر در جهان شده است. ناتو قبل از این که یک پیمان دفاعی بین المللی باشد، یک سلاح قوی در دستان امپریالیسم آمریکا است و تنها به خواست ایالات متحده عمل می‌کند.
حادثه یازدهم سپتامبر سرفصل جدیدی بر سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا بود. این حادثه را می‌توان بزرگترین اعتراض به سیاست‌های ایالات متحده دانست. دولت آمریکا با این استدلال که مورد تهاجم عملیاتی تروریستی قرار گرفته، دفاع را حق خود دانست. از همان روزهای اول، انگشت اتهام به سوی شبکه القاعده متوجه شد. سپس دولت آمریکا با ارائه اسنادی این گروه را مسوول حوادث دانست و در مدت زمانی کوتاه نیروهای خود را برای حمله به افغانستان، مقر این گروه آماده نمود و با همکاری جامعه جهانی تحت عنوان مبارزه با تروریسم، توانست این کشور را به راحتی و در مدت زمانی کوتاه اشغال نماید.
به همین دلیل، هدف از انجام مطالعه پیش روی، بررسی نقش ناتو در پیشبرد راهبردی سیاست‌های ایالات متحده در خاورمیانه پس از 11 سپتامبر است.
واژه‌های کلیدی: تروریسم، تسلیحات هسته ای، خاورمیانه بزرگ، راهبرد آمریکا، ناتو

فصل اول:
کلیات تحقیق

1-1- مقدمه
سازمان پیمان آتلانتیک شمالی که به اختصار به آن ناتو می‌گویند در سال‌های پس از جنگ جهانی دوم و در پی تهدید خطر شوروی سابق با هدف حفظ امنیت اعضاء به خصوص کشورهای اروپای غربی شکل گرفت پس از جنگ جهانی دوم تا پیش از سال 1991، در کنفرانس یالتا در فوریه 1945 پس از مذاکرات روزولت، استالین و چرچیل نقشه اروپا به صورت جدید کشیده شد و به شکل گیری نظام دو قطبی و تقسیم شدن جان بین دو ابرقدرت شوروی و آمریکا کشورها به عنوان آخرین راهکار ناچار بودند جذب یکی از دو قطبند. به طوری که وضع اروپا را در طول جنگ و پس از آن را به این صورت خلاصه می‌کنند:

1- ابتدا منهدم شد 2- تقسیم گردید 3- سرانجام تا دندان مسلح گردید
سرانجام به دنبال تهدیداتی که از جانب شوروی متوجه کشورهای اروپایی بود و دستیابی مسکو به سلاح‌های اتمی، بمب‌های هیدروژنی، شکل گیری پیمان ورشو، ساخت موشک‌های قاره پیما و بحران موشکی کوبا در بین سال‌های 1949، 1962 که همگی گویای وجود دشمنی خطرناک بود اروپاییان را وادار کرد که به پیمان ناتو بیش از پیش توجه کنند.
در ابتدا اروپاییان تلاش می‌کردند امنیت خویش را تضمین نمایند. پنج کشور انگلیس، فرانسه، بلژیک، هلند و لوکزامبورگ در مارس 1948 پیمان دفاعی بروکسل را امضا کردند. در پی مداخلات شوروی در اروپای شرقی و بی دفاع بودن اروپا در برابر ماشین نفوذی کمونیسم، لزوم حضور آمریکا برای برقراری امنیت در اروپا در پیکره یک پیمان دفاعی احساس می‌شد.
در 6 ژوئیه 1948 مذاکراتی برای امضای پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) با حضور آمریکا، کانادا و پنج کشور عضو پیمان بروکسل در واشنگتن آغاز و با پیوستن ایتالیا دانمارک نروژ ایسلند پرتقال در نهایت در آوریل 1949 پیمان دفاعی ناتو امضاء شد (ترکیه و یونان 1952 و آلمان 1955 به آن پیوستند).
این طور که تاکنون عنوان شده فلسفه وجودی این پیمان تا قبل از سال 1991 ایجاد کمربند امنیتی به دور دموکراسی‌های غربی و دیگری محاصره ابرقدرت کمونیسم و اقمارش بود که بعدها در چارچوب پیمان ورشو گرد آمدند.
اما مسال‌های که اکنون با آن روبرو هستیم فلسفه وجودی ناتو بعد از فروپاشی شوروی است که در این فصل سعی شده با توضیح مختصری از سازمان ناتو، اهداف و برنامه‌ها و چگونگی حیات دوباره ناتو بعد از 1991 به این مسأله پاسخ مناسب داده شود.
منطقه خاورمیانه دغدغه اصلی سیاست‌های جهان است. بیش از 20 کشور مجاور دریای مدیترانه هستند که این امر بر تنوع، پیچیدگی و حساسیت شرایط منطقه میافزاید. حضور ناتو در محیط امنیتی جمهوری اسلامی ایران و به خصوص در خاورمیانه از زمان آغاز «گفت‏وگوهای مدیترانه» در سال 1994 آغاز گردید؛ اما بنا به دلایل و موانع ساختاری در منطقه، بویژه اختلافات بین کشورهای عربی و رژیم صهیونیستی و همچنین بین اعضای ناتو، گفت‏وگوهای مدیترانه بیشتر در سطح نظری باقی ماند (سعید و کریس1 2004). با وقوع حوادث 11 سپتامبر و همکاری ناتو با آمریکا بر اساس ماده 5 اساسنامه پیمان برای حمله به افغانستان و همچنین طرح تهدیداتی جدیدی چون تروریسم و گسترش تسلیحات کشتارجمعی و موشکی در منطقه، فضا برای حضور هر چه بیشتر ناتو در محیط امنیتی جمهوری اسلامی ایران فراهم شد. از آن زمان تاکنون پیمان آتلانتیک شمالی با بسیاری از کشورهای همسایه جمهوری اسلامی ایران موافقت‏نامه همکاری نظامی، امنیتی و اطلاعاتی امضا نموده است.
در حال حاضر ناتو با تمامی کشورهای آسیای‏میانه و قفقاز دارای موافقت‏نامه‏های در زمینه‏های مختلف، بویژه در زمینه نظامی و امنیتی در قالب برنامه «مشارکت برای صلح» و «شورای همکاری یورو_آتلانتیک2» است. به علاوه به دنبال تشکیل «ابتکار همکاری استانبول» در سال 2004 زمینه برای همکاری هر چه بیشتر ناتو با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس مهیاتر شد. در حال حاضر ناتو با تمامی اعضای این شورا همکاری‏های نظامی، امنیتی و اطلاعاتی دارد و پیش‏بینی می‏شود که بر حجم این همکاری‏ها با توجه به علاقه طرفین افزوده شود. به عنوان نمونه طی چند سال گذشته نیروهای آلمانی و فرانسوی با هدف تقویت و آماده‏سازی ارتش جدید عراق، افسران این کشور را در پادگان‏های امارات متحده عربی ‏آموزش داده‏اند. همچنین نیروهای ناتو در «پادگان رستمیه» در حوالی بغداد، وظیفه آموزش بخشی از نیروهای نظامی عراق را برعهده گرفته‏اند (سازمان همکاری استانبول 2008).
ضمن این که پیمان آتلانتیک شمالی در اجلاس لیسبون پرتغال توانست موافقت ترکیه را برای ساخت بخشی از سپر دفاع موشکی ناتو در این کشور به دست آورد. بر اساس این توافق قرار شد به جای ایجاد سپردفاع موشکی آمریکا در چک و لهستان که توسط اوباما به حالت تعلیق درآمده است، سپردفاع موشکی ناتو در ترکیه ایجاد شود. از آن زمان تاکنون مقدمات راه‏اندازی این سامانه در ترکیه ایجاد شد و این سامانه هم‏اکنون فعال شده است. این سامانه توانایی نظارت و مانیتورینگ فعالیت‏های کشورهای همسایه ترکیه به فاصله 2500 کیلومتر مربع را دارد. سامانه دفاعی ترکیه بخشی از سپر دفاع موشکی ناتو در اروپا است. قرار است تا سال 2018 سایر بخش‏های این سامانه که در کشورهای ایتالیا، اسپانیا و برخی کشورهای اروپایی شمالی است فعال و عملیاتی گردند. این سامانه به شکلی طراحی شده است که می‏تواند در حداقل زمان ممکن موشک‏های شلیک‏شده را شناسایی و در نهایت منهدم نماید.
این فصل ابتدا به تعریف مفهوم خاورمیانه پرداخته و نشان میدهد منطقه خاورمیانه بیش از آن که یک موقعیت جغرافیایی باشد بیشتر در برگیرنده مفهوم سیاسی است و این امر اهمیت استراتژیک این منطقه را از دید دنیای غرب مطرح میکند. تروریسم، فرهنگ جنگ، دخالتهای خارجی، خصومت آشکار غرب و اسلام، تسلیحات کشتار جمعی و دولتهای فاقد مقبولیت مردمی، عوامل در هم تنیده شرایط ویرانگر در منطقه قلمداد میشوند. تاکنون تلاشهای چندجانبه بین کشورهای دو طرف اقیانوس اطلس (ایالات متحده و اروپا) به منظور دفع خطرات و تهدیدات منطقه از طریق نهادهای موجود مانند: NATO، Eu، G8 و UN صورت پذیرفته است. اهمیت این اثر به لحاظ محتوایی و ساختاری در این است که تاکنون تلاش جدّی سیستماتیک در بررسی رابطه ناتو و خاورمیانه و همچنین وجوه تمایز دو قطب ناتو (ایالات متحده و متحدین اروپایی) صورت نگرفته است.

1-2- بیان مسأله
تمامی 26 کشور عضو ناتو در اجلاس اخیر استانبول برگسترش مسؤولیت‌های ناتو در منطقه خاورمیانه تأکید کردند. شیفر دبیر کل ناتو پیشنهاد گفتگوهای امنیتی ناتو با کشورهای منطقه خاورمیانه را ارائه داد. ناتو ثبات و امنیت در منطقه خاورمیانه را کلیدی برای آرامش و ثبات در کل دنیا می‌داند. حضور چند ساله نیروهای پاسبان امنیت ناتو در افغانستان و موافقت اخیر اعضای ناتو در استانبول مبنی بر مساعدت به دولت جدید عراق از طریق آموزش نیروهای امنیتی آن کشور، می‌تواند ایفای نقش بیشتر ناتو در مسائل مختلف منطقه‌ای را به دنبال داشته باشد. اعضای اروپایی ناتو با آگاهی از سابقه حضور آمریکا در منطقه و هزینه‌های آن، ‌حضور نظامی مستقیم نیروهای ناتو در منطقه را نخواهند پذیرفت، امری که آمریکا در مورد عراق به دنبال آن بود اما با مخالفت کشورهایی چون فرانسه و آلمان روبرو شد. همکاری ناتو با کشورهای منطقه شامل آموزش‌های نظامی، تبادل اطلاعات، برگزاری مانورهای مشترک، مبارزه با باندهای قاچاق و مواد مخدر، همکاری در زمینه جرائم بین‌المللی و مبارزه با عملیات تروریستی و…می‌گردد. نگاهی که ناتو به کشورهای خاورمیانه ‌در سواحل مدیترانه دارد نگاهی ویژه می‌باشد. ناتو از 10 سال پیش گفتگوهای خود را در مورد مسائل مختلف امنیتی با 7 کشور خاورمیانه و شمال آفریقا در حوزه مدیترانه آغاز نموده است و همکاری خود را در مورد مسائل مختلف ادامه دهد.
برنامه مشارکت برای صلح که در سال 1994 مطرح شد افزایش متحدان ناتو در مجموعه کشورهای غیر غربی را دنبال می‌کرد. همکاری‌های ناتو با این برنامه ادامه دارد. اهمیت این همکاری‌ها به میزانی است که شیفر دبیر کل ناتو اعلام کرده است که با وجود اینکه کشورهای همکار ناتو از استانداردهای خوبی در زمینه‌های حقوق بشر و دموکراسی برخوردار نیستند، اما ناتو همکاری خود را در زمینه مبارزه با تروریسم با آنها ادامه می‌دهد.
”رشد و گسترش بنیادگرایی اسلامی“ و ”ضرورت مبارزه با‌ آن“، ”ضرورت مبارزه با تکثیر سلاح‌های کشتار جمعی“ و ”احتمال استفاده آن سلاح‌ها از سوی برخی از دولت‌های منطقه یا سازمان‌های فراملی“ چون القاعده، دغدغه‌های اصلی ناتو برای گسترش نفوذ خود در خاورمیانه در آینده می‌باشد.
ناتو در آینده همکاری‌های اطلاعاتی و امنیتی خود را با کشورهای منطقه برای مبارزه و سرکوب ”تروریست‌های بنیادگرا“ افزایش خواهد داد. ناتو همکاری‌های خود را با دولت‌های عربی حوزه خلیج‌فارس آغاز نموده است. در کنفرانس مشترک ناتو و شورای همکاری خلیج فارس که در آوریل 2004 در دوحه برگزار شد در زمینه‌هایی چون تبادل اطلاعات، ارائه آموزش‌های نظامی و عملیات ضد تروریستی توافقاتی حاصل گردید (دهقانی 1383).
ناتو بعد از پایان جنگ سرد، با بازشناسی وظایف اصلی و سیاست‌های بلندمدت خود، ماهیت رابطه با خاورمیانه را جهت حل مسائل مناطق با اهمیت استراتژیک تغییر داد. ابزار اصلی گسترش نقش ناتو در منطقه خاورمیانه شامل دو اقدام موازی به شرح زیر است:
الف) فاز اول فرایند تغییر شکل نقش ناتو از طریق مذاکره با چند کشور جنوب خاورمیانه در همایش بروکسل در سال 1994 که به مذاکرات خاورمیانه موسوم است، آغاز شد. با توجه به آن که بزرگ‌ترین ذخایر انرژی در جهان، در منطقه خاورمیانه واقع شده از اینرو، اهمیت استراتژیک منطقه قبل از وقایع 11 سپتامبر اساساً مربوط به نیاز همیشگی غرب به گاز طبیعی و نفت بوده است.
ب) حملات 11 سپتامبر در سال 2001، منطقه خاورمیانه را به یک تهدید جهانی در برقراری صلح و امنیت بین‌الملل تبدیل کرده است. از اینرو، ناتو در همایش استانبول در سال 2004، به منظور گسترش امنیت با کشورهای خلیج فارس گام دیگری برداشت. این اقدام به ابتکار همکاری استانبول3 شناخته میشود.
این اقدامات بر مباحث امنیتی نرم مانند مکانیسمهای رایزنی، تبادل دانش و تخصص و آموزشهای نظامی متمرکز است. محور بحث مطالعه حاضر مطالعه و بررسی رابطه جدید ناتو و خاورمیانه است. نویسنده معتقد است به منظور ارزیابی پارامترهای این رابطه باید توجه داشت که ناتو و خاورمیانه در یک خلأ سیاسی و ژئواستراتژیک با یکدیگر ارتباط برقرار نمیکنند که بتوان رابطه آنها را از زمینه جهانی آن و اثرات شگرف ایالات متحده بر هر دوی آن‌ها تفکیک نمود (صادقیان خوری 1391).
این اقدامات بر مباحث امنیتی نرم مانند مکانیسمهای رایزنی، تبادل دانش و تخصص و آموزشهای نظامی متمرکز است. محور بحث کتاب حاضر مطالعه و بررسی رابطه جدید ناتو و خاورمیانه است. نویسنده معتقد است به منظور ارزیابی پارامترهای این رابطه باید توجه داشت که ناتو و خاورمیانه در یک خلأ سیاسی و ژئواستراتژیک با یکدیگر ارتباط برقرار نمیکنند که بتوان رابطه آنها را از زمینه جهانی آن و اثرات شگرف ایالات متحده بر هر دوی آن‌ها تفکیک نمود.

1-3- اهمیت و ضرورت انجام تحقیق
ناتو نمونه ‌بارزی از اتحاد دائمی و بلندمدت در حوزه امنیت دسته‌جمعی می‌باشد که در آن کشورهای خاصی با معیارهای مشخص نظامی، امنیتی و سیاسی به عضویت پذیرفته می‌شوند. در طول 11سپتامبر و براساس منشور ناتو این سازمان رویکردی نظامی امنیتی و طبعاً سیاسی داشت اما با فروپاشی شوروی، ناتو در صدد یافتن هویت و حوزه مسوولیتی جدیدی برآمد. اجلاس اخیر سران ناتو در استانبول در اواخر ژوئن 2004 از آن حیث اهمیتی دوچندان یافت که اروپا و آمریکا در صدد ترمیم روابطی برآمدند که در جریان تهاجم به عراق آسیب دیده بود. با توجه به اینکه غرب دامنه تهدیدها را از کمونیسم به تروریسم، رادیکالیسم اسلامی و خطر سلاح‌های کشتارجمعی انتقال داده است، لذا لزوم تداوم حیات ناتو در قالب گسترش حوزه جغرافیایی آن به یک ضرورت برای ناتو مبدل شده است. توجه به خاورمیانه به دلیل موقعیت ممتاز و برجسته این منطقه برای مجموعه غرب، یکی از راهبردهای آینده ناتو در نگاه فراآتلانتیکی این سازمان است. اهمیت این اثر به لحاظ محتوایی و ساختاری در این است که تاکنون تلاش جدّی سیستماتیک در بررسی رابطه ناتو و خاورمیانه و همچنین وجوه تمایز دو قطب ناتو (ایالات متحده و متحدین اروپایی) صورت نگرفته است.

1-4- مرور ادبیات و سوابق مربوطه
کتاب ناتو و خاورمیانه: بستر ژئوپلتیک بعد از 11 سپتامبر، نوشته محمد مصطفی عرفی دارای یک دیباچه و پنج فصل است. نویسنده هدف خود از نگارش آن را، بررسی ماهیت و گسترش حضور سازمان پیمان آتلانتیک شمالی در خاورمیانه از سال 1994 به بعد عنوان کرده و بیان میکند قصد داشته تصویر روشنتری از نقش ناتو در منطقه خاورمیانه که به‌ عنوان منبع همیشگی بیثباتی، تضادهای منطقهای، تروریسم و افراط‌گرایی در دنیای غرب شناخته میشود، ارائه دهد. در مقدمه نویسنده بر نقش پیچیدگی چالشهای داخلی و به ‌طور کلی متغیر بودن محیط بینالملل در تکامل رابطه ناتو‌ـ‌خاورمیانه تأکید دارد.
ثقفی عامری (1390) مطالعه‌ای را با عنوان «ناتو در عرصه‌ای جدید: عملیات نظامی در لیبی» انجام داد. این نوشتار به بررسی عملیات نظامی سازمان پیمان اتلانتیک شمالی (ناتو) در لیبی و دورنمای فعالیت‌های این سازمان در آینده می‌پردازد. تداوم بحران در لیبی که در اوایل سال 2011 شروع شد سبب مداخله جامعه بین المللی برای حل این بحران گردید. شورای امنیت سازمان ملل متحد طی قطعنامه 1973 مجوز حقوقی مداخله نظامی را در جنگ داخلی لیبی از جمله برای “ناتو” فراهم نمود. امریکا از بدو امر تردید‌هائی در مورد عملیات نظامی در لیبی از خود نشان می‌داد و حتی گفته شد موافقت این کشور با مداخله نظامی ناتو فقط به منظور حفظ یک پارچگی در ناتو و جبران همراهی کشور‌های اروپائی در عملیات ناتو در افغانستان بوده است. به هر حال امریکا مایل نبود که رهبری عملیات نظامی در لیبی را عهده‌دار شود و پس از چند روز بحث در خصوص رهبری عملیات، نهایتاً امریکا، انگلستان و فرانسه توافق نمودند که رهبری این عملیات به عهده فرماندهی ناتو سپرده شود. عملیات ناتو پس از گذشت 8 ماه سرانجام با کشته شدن قذافی رهبر لیبی و در پی صدور قطعنامه 2009 شورای امنیت به پایان رسید. عملیات ناتو در لیبی پس از افغانستان، دومین عملیات خارج از قلمرو سنتی این اتحادیه نظامی در خارج از قاره اروپا محسوب می‌شود. ویژگی عملیات مزبورعدم حضور نظامیان ناتو در سرزمین مورد تهاجم یعنی لیبی است که در تاریخ عملیات نظامی ناتو بی سابقه می‌باشد. با این حال، پی امد‌های منفی عملیات نظامی مزبور از جمله کشته و زخمی شدن تعداد کثیری از اهالی بی گناه لیبی و تخریب وسیع زیر ساخت‌های ان کشور و در پی ان واکنش شدید برخی از کشورها، بشکل عامل بازدارنده‌ای جهت تکرار سناریوی لیبی در سوریه توسط ناتو درامده است.
بزرگمهری (1389) مطالعه‌ای را با عنوان «حضور ناتو در افغانستان و پالاش‌های پیشروی آن» انجام دادند. پس از 11سپتامبر، نخستین کشوری که به عنوان مأمن طالبان و گروههای حامی القاعده مورد هجوم نیروهای ائتلاف غرب به سرکردگی آمریکا قرار گرفت، افغانستان بود. پس از آن، در سال 2003، ناتو عملاً فرماندهی نیروهای بین‏المللی حاضر در افغانستان را بر عهده گرفت. این مقاله، با بررسی روند حضور نیروهای ناتو در افغانستان و ترکیب آنها و همچنین، پراکندگی جغرافیایی نیروهای هریک از اعضای ناتو در این کشور، به چالش‏های فراروی نیروهای ناتو در افغانستان می‏پردازد. این چالش‏ها را می‏توان در سه سطح ساختاری، منطقه‏ای و داخلی بررسی نمود. در سطح ساختاری، چالش‏ها عمدتاً حول محور اختلاف اعضا بر سر وظایف کشورها، تفاسیر حقوقی و ناهماهنگی میان نیروها شکل گرفته‏اند.
دهقانی (1383) مطالعه‌ای را با عنوان «راهبرد آینده ناتو در منطقه خاورمیانه» انجام دادند. نویسنده در این مطالعه به بررسی تحلیل راهبرد ناتو در خاورمیانه و چالش‌های ناتو پرداخته است. در نتیجه گیری این مطالعه آمده است: تداوم مناقشه اسرائیل و فلسطینی‌ها، تروریسم و خطر سلاح‌های کشتار جمعی مهم‌ترین چالش‌های‌ پیش‌روی اعضای ناتو در خاورمیانه می‌باشد. اعضای اروپایی ناتو و آمریکا در قبال مسأله فلسطینی تفاوت نظر دارند. این اختلاف دیدگاه احتمال حضور قوی‌تر ناتو در حل مناقشه را کم‌رنگ می‌کند. حضور ناتو در منطقه خلیج فارس و خاورمیانه نمی‌تواند در راستای منافع ملی جمهوری اسلامی باشد. ناتو در آینده حضور عینی و پررنگ‌تری در منطقه خاورمیانه خواهد داشت.
رابرت (1378) مطالعه‌ای را با عنوان «پایایی ناتو پس از 11سپتامبر» انجام دادند. این مطالعه تداوم ناتو را پس از 11سپتامبر و در پی فروپاشی بزرگترین تهدیدهای رویاروی آن بررسی کرده است. نویسنده در این مطالعه ابتدا وضعیت کوتاهی از دوران 11سپتامبر و پس از 11سپتامبر ناتو را تشریح می‌کند. سپس به بیان تئوری اتحاد می‌پردازد و به دنبال آن از سه دیدگاه مختلف به بحث درمورد اتحاد می‌پردازد.

1-5- جنبه جدید و نوآوری در تحقیق
آنچه در این پژوهش به عنوان جنبه‌های مجهول مسأله مد نظر است، در حقیقت نقش ناتو در پیشبرد راهبردی سیاست‌های ایالات متحده در خاورمیانه پس از 11سپتامبر میباشد که در حوزه علوم سیاسی، کمتر به آنها اشاره شده است. در این پژوهش با توجه به اهمیت موضوع بررسی ناتو در خاورمیانه و جدید بودن پژوهش در این زمینه، محقق قصد داشته به بررسی جامعی از موضوع نقش ناتو در پیشبرد راهبردی سیاست‌های ایالات متحده در خاورمیانه پس از 11سپتامبر بپردازد.
با بررسی مقالات و کتب در رابطه با موضوع این تحقیق که «نقش ناتو در پیشبرد راهبردی سیاست‌های ایالات متحده در خاورمیانه پس از 11سپتامبر» است، تاکنون تحقیق مشابه و با مضمون یکسان در داخل کشور صورت نگرفته است.

1-6- اهداف تحقیق
1-6-1- هدف کلی
بررسی نقش ناتو در پیشبرد راهبردی سیاست‌های ایالت متحده در منطقه خاورمیانه پس از 11سپتامبر
1-6-2- اهداف فرعی
بررسی میزان تناسب تغییرات نقش ناتو با اهداف سیاست خارجی ایالات متحده
ارزیابی گسترش رابطه ناتو و خاورمیانه از 11 سپتامبر تا کنفرانس ریگا در سال 2006
بررسی نقش ناتو از کنگره بروکسل در سال 1994 تا قبل از وقایع 11 سپتامبر

1-7- سؤال تحقیق
ناتو در پیشبرد راهبردی سیاست‌های ایالت متحده در منطقه خاورمیانه پس از 11سپتامبر چه نقشی را ایفا می‌کند؟

1-8- فرضیه تحقیق
ناتو نقش اصلی را در پیشبرد راهبردی سیاست‌های ایالات متحده در خاورمیانه دارد.

1-10- متغیرهای تحقیق
متغیر مستقل: ناتو
متغیر وابسته: پیشبرد سیاست‌های ایالات متحده آمریکا پس از 11 سپتامبر

1-11- روش گردآوری داده‌ها
این تحقیق به روش توصیفی و تحلیلی صورت می‌گیرد. تحقیق توصیفی را برخی معادل تحقیق کیفی می‌گیرند؛ چرا که مشاهدات معمولاً به زبان عادی بیان می‌شود. در واقع، هدف تحقیقات توصیفی، اغلب آن است که مشاهده بر اساس چارچوب مرجع و قوانین جاری و شرایط کنونی افراد مورد بررسی انجام گیرد.
داشتن اطلاعات کافی و ارزشمند در تمام مراحل تحقیق مورد نیاز است، به عبارت دقیق تر هرنوع تحقیق علمی تنها به میزان اطلاعات جمع آوری شده مفید مربوط به موضوع، ارزش دارد. بنابراین آندسته اطلاعات که واجد ویژگیهای سه گانه زیر باشد در این تحقیق مورد نیاز و توجه ما خواهد بود.
1- اطلاعات مربوط به موضوع باشد.
2- اطلاعات دقیق باشد
3- اطلاعات به روز باشد.
فلذا ضرورت دارد به منظور صرفه جوئی در هزینه‌ها، وقت و انرژی از جمع آوری اطلاعات نامربوط، مبهم و کهنه شده (مگر در موارد ضروری مثل بررسی تاریخی، دیدگاه‌ها و…) اجتناب گردیده و عمل گزینش اطلاعات مورد نیاز از میان انبوه جمع آوری شده صورت پذیرد.

1-12- سازماندهی تحقیق
از آنجا که هر بررسی و تحقیق علمی نیاز به تعریف الفاظ و واژه‌های اختصاصی بکار برده شده در آن بررسی علمی دارد لذا فصل اول به بیان کلیات بحث و تعریف و اصطلاحاتی که در تحقیق حاضر به کار برده خواهد شد. ارتباط ناتو با سیاست‌های ایالات متحده آمریکا در 11 سپتامبر از همان زمان ذهن اندیشمندان و فلاسفه و متفکرین را به خود مشغول کرده است و از آنجا که اندیشمندان و خصوصا اندیشمندان غربی درصدد بررسی نحوه ارتباط این دو با هم هستند لذا فصل دوم تحقیق حاضر را به بررسی دستورات اندیشمندان و دیدگاه آنان و اعلامیه‌های حقوق بشر، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و حقوق مدنی کشورمان اختصاص دادیم و تحت عنوان مبانی نظری به بررسی دیدگاه‌های فوق پرداختیم. فصل سوم به بیان تعاریف و ارکان و شرایط و عناصر اختصاصی ناتو و سیاست‌های ایالات متحده اختصاص داده شد.
در فصل چهارم، آغاز فرایند تغییر شکل نقش ناتو حتی به قبل از فروپاشی شوروی اشاره دارد و از یک سازوکار امنیت جمعی جنگ سرد به یک سازمان جدید با دیدی کلنگر در امور امنیتی که توجه را به ابعاد سیاسی معطوف میکند تغییر ماهیت داده است. این فصل، ضمن ارزیابی روندهای اصلی تغییر شکل رابطه ناتو و خاورمیانه به معرفی مؤلفههای این رابطه در چارچوب مکتب لیبرال میپردازد:
الف) انعطافپذیر بودن دید کلنگر فرایند (به‌ طوری که امکان افزایش اهمیت و وزن منطقه خاورمیانه مانند وقایع 11سپتامبر امکانپذیر است).
ب) تغییر شکل ناتو از یک اتحادیه امنیتی‌ـ‌سیاسی و نظامی که دارای ابزار متعددی در منطقه است.
ج) روش‌های اصلی در رویکرد ناتو نسبت به منطقه شامل ترکیب مذاکره و ارعاب است.
در فصل پنجم، نقش ناتو از کنگره بروکسل در سال 1994 تا قبل از وقایع 11 سپتامبر مورد بررسی قرار گرفته است. فرایند مذاکره سبب ایجاد فهم مشترک شده، از اینرو از یک‌سو میتواند ابزار مفیدی در دیپلماسی بازدارنده و از سوی دیگر ابزار مهمی در اعتمادسازی بین طرفین باشد. در خلال انجام مذاکرات ناتو و برخی از کشورهای منتخب خاورمیانه میتوان گفت به قدرت برداشتهای فردی در پیشرفت مذاکرات توجه شده و بدون دخالت قدرتی برتر به صورت مثبتی تکامل یافته است. در واقع کانالی در جهت انتقال اطلاعات لازم از ناتو به شرکای مدیترانهای خود و همچنین دغدغهها و نقطه نظرات آنان به ناتو است. همچنین، این مذاکرات آغاز مؤثری در بهبود امنیت منطقهای و افزایش نفوذ در منطقه و روابط حسنه مطلوب بین ناتو و کشورهای خاورمیانه محسوب میشود.

فصل دوم:
مبانی نظری و ادبیات تحقیق

2-1- مقدمه
در مورد مفهوم خاورمیانه و تعیین حدود و ثغور آن بین کارشناسان اختلاف‏نظرهای گسترده‏ای وجود دارد. بنابراین ضروری است در ابتدا تعریفی روشن از مفهوم و حدود و ثغور خاورمیانه صورت گیرد تا حوزه مطالعاتی و کشورهای که باید روابط آنها با ناتو مورد بررسی قرار گیرند، مشخص شوند. به تعبیری دیگر بررسی حضور ناتو در خاورمیانه بدون تعریف دقیق مفهوم و تعیین حد و مرز خاورمیانه امکان‏پذیر نیست. ضمن اینکه بررسی جایگاه ناتو در سیاست خاورمیانه‏ای آمریکا بدون تعیین حدود و صغور خاورمیانه بی‏معنا خواهد بود. در نتیجه در ابتدا تلاش می‏شود مفهوم خاورمیانه و حد و مرز آن مشخص شود.
واقعیت آنست که تعریف واحدی از خاورمیانه وجود ندارد. تقریباً تمامی تعاریفی که از مفهوم خاورمیانه و حدود و ثغور این منطقه صورت گرفته است، با انتقادات جدی مواجه شده است. به عنوان مثال، بسیاری از کارشناسان مخالف تعریف خاورمیانه به شکلی هستند که کشورهای حاضر در منطقه آسیای‏میانه و قفقاز را در برگیرد. در مقابل سایرین با توجه به ارتباطات گسترده این منطقه با سایر کشورهای عربی، ایران و ترکیه و به خصوص نقش تاریخ مشترک، اسلام و تروریسم، کشورهای این منطقه را بخش جدانشدنی از خاورمیانه می‏دانند. براین اساس این فصل با بررسی مفهوم خاورمیانه در روند تاریخ آغار خواهد شد، سپس اهمیت خاورمیانه در ابعاد مختلف به خصوص برای کشورهای غربی مورد ارزیابی قرار می‏گیرد؛ در نهایت در بخش آخر به شکل مفصل به بررسی جایگاه ناتو در سیاست خارجی خاورمیانه‏ای آمریکا پرداخته می‏شود.

2-2- تاریخچه ناتو
2-2-1- نگاهی به شکل گیری ناتو
ناتو از جمله قوی ترین پیمان‌های منطقه‌ای است که با گذشت حدود 60 سال از زمان تاسیس همچنان درصحنه‌های نظامی و سیاسی حاضر است. زمینه شکل‌گیری این پیمان بر می‌گردد به بعد از پایان جنگ جهانی دوم و آغاز جنگ سردو شروع مبارزه‌ی فرا منطقه‌ای غرب در جلو‌گیری از نفوذ شوروی کمونیسم به دموکراسی لیبرالهای غربی و ایجاد یک سپر امنیتی برای کشورهای اروپا غربی با همکاری ایالات متحده.
با پایان جنگ جهانی دوم غرب با بحران جدیدی روبه رو شد و آن قدرت سلطه شوروی و گسترش عقاید کمونیستی در اروپا در نتیجه پیروزی شوروی بر آلمان در جنگ و ایجاد احزاب کمونیستی بود. این قدرت رو به رشد پس از جنگ هفت کشور اروپای شرقی را به سمت خود کشید و در فرانسه و ایتالیا نیز احزاب چپ نفوذ فراوانی پیدا کردند. آمریکا که بعد از جنگ به عنوان یک قدرت برتر به حساب می‌آمد برای جلوگیری از این وضعیت و گسترش آن به اروپای غربی و خاورمیانه به همرام متحد خود انگلیس به فکر ایجاد یک حصار امنیتی جهت جلوگیری از نفوذ کمونیست و شوروی در طول مرزهای خود با شوروی افتادند و ززمینه‌ی یک اتحاد منطقه‌ای را فراهم نمودند.
در واقع قدرت جنگی بالای شوروی و متحدانش تحت عنوان بلوک شرق و همینطور جریان سوسیالیسم کشورهای غربی و آمریکا را به فکر ایجاد یک سازمان نظامی مشترک برای مبارزهو دفاع جمعی در مقابل بلوک شرق انداخت.
ناتو سازمانی است که در دوران پس از جنگ جهانی دوم برای اجرای پیمان آتلانتیک شمالی در سال 1949 تشکیل شد. در سال‌های اولیه بعد از جنگ جهانی دوم و آغاز جنگ سرد در ماه مارس 1948 پنج کشور انگلیس، فرانسه، بلژیک، هلند و لوکزامبورگ با امضای معاهد برو کسل اتحادیه دفاع جمعی را تشکیل دادند سپس آنها از کشورهای دانمارک، ایسلند، ایتالیا، نروژ، و پرتغال دعوت به پیوستن به این فرایند کردند. دو ماه بعد با پیوستن کانادا و امریکا به این جمع در 4 آوریل 1949 پیمان آتلانتیک شمالی به امضا رسید.
2-2-2- جنگ سرد؛ آغازی بر تشکیل سازمان‌های منطقه‌ای در شرق و غرب
جنگ سرد اصطلاحا به جنگی اطلاق می‌شود که از تنش ها، کشمکش‌ها و رقابت‌ها در روابط آمریکا و شوروری سابق و هم پیمانان آنها در طول دهه‌ی 1940 تا 1990 بوجود آمده. تنش بین اتحاد شوروی و آمریکا در سال‌های بعد از جنگ دوم جهانی افزایش یافت.
در طول این زمان رقابت بین این دو ابر قدرت در عرصه هایی از قبیل نظامی، ایدئولوژی، روانشناسی، جاسوسی، ورزش، صنعت و توسعه تکنولوژی ادامه داشت. نتیجه این رقابت‌ها مسابقات تسلیحاتی، فضایی، هسته‌ای و تعدادی جنگ‌های غیر مستقیم در این سال‌ها بود.
به دلیل برخورداری هر دو قطب از سلاح‌های اتمی و هسته‌ای در طول این مدت درگیری نظامی مستقیم بین دو طرف رخ نداد اما درگیری بین این دو بلوک و هم پیمانان‌شان در طول این مدت و گسترش آن حتی در آسیای شرقی و خاور میانه که در نهایت منجر به شکل گیری پیمانهای منطقه‌ای در سطح همکاری‌های نظامی، سیاسی، اقتصادی و … شد، از دستاوردهای جنگ سرد است.
در نهایت در انتهای دهه‌ی 1980 و با دیدارهای مقامات عالی رتبه که به وسیله آخرین رهبر شوروی میخائیل گورباچوف ترتیب داده شد و برنامه‌های اصلاح سی وی، جنگ سرد پایان یافت.
2-2-3- پیمان دفاع جمعی بروکسل، مقدمه تشکیل سازمان ناتو
سازمان پیمان بروکسل در واکنش به توسعه طلبی‌های شوروی در کشورهای اروپا شرقی و مرکزی در ماه مارس سال ۱۹۴۸ توسط پنج کشور انگلیس، فرانسه، بلژیک، هلند و لوکزامبورگ با امضای معاهده بروکسل اتحادیه دفاع جمعی را تشکیل دادن. این دولت‌ها پیمان بستند که اگر به یکی از آنها حمله مسلحانه شود با تمام قدرت به دفاع از یکدیگر برخیزند. 7 سال بعد ایتالیا و آلمان غربی نیز به این معاهده پیوستند و نام آن به اتحادیه اروپای غربی تغییر یافت. این قرارداد اگرچه تا به حال فعالیت خاصی نداشته و در سایه اروپای متحد و قراردادهای دیگر محو شده است ولی پایه اصلی تاسیس سازمان پیمان آتلانتیک شمالی شد
در 18مارس 1949 کشورهای بلژیک، فرانسه، لوکزامبورگ، هلند، انگلستان، کانادا، دانمارک، ایسلند، ایتالیا، نروژ، پرتغال و آمریکا مقدمات تشکیل یک سازمان نظامی بزرگ که نام آن را از اقیانوس بین این کشورها گرفته بودند فراهم ساختند. و در 24 اوت با امضای ترومن رئیس جمهور آمریکا این پیمان رسمیت یافت. 5 ماه بعد ناتو عملا آغاز به کار کرد و 3 ماه بعد از آن در شهر لاهه طرح مقابله با گسترش شوروی تصویب شد. در 1955 شوروی و بلوک شرق در مقابله با ناتو، پیمان ورشو را بین خود منعقد کردند تا یک سر فرماندهی نظامی مشترک برای نیروهای نظامی خود تعیین کنند. از مقایسه میان دو پیمان استنباط می‌شود که اعضای ناتو برای مقابله با شرق به یکدیگر پیوستند تا نیروی بیشتری پیدا کنند ولی اعضای ورشو برای مقابله با غرب به زیر چتر حمایت شوروی پناه بردند. در سال 1988 گورباچف پایان جنگ سرد و بی‌اثر شدن ورشو را اعلام کرد و در سال 1991 انحلال این پیمان اعلام شد.
2-2-4- تشکیل ناتو
ناتو واژه مخفف عبارت انگلیسی سازمان پیمان آتلانتیک شمالی است که در حال حاضر 28 کشور از آمریکا و اروپا عضو آن هستند و تعداد دیگری از کشورها نیز در انتظار عضویت در این سازمان نظامی منطقه‌ای هستند. اعضای ناتو عبارتند از:
آمریکا، انگلیس، آلمان، فرانسه، ایتالیا، کانادا، هلند، بلژیک، ترکیه، پرتغال، بلغارستان، آلبانی، ایسلند، اسلوونی، لهستان، لوگزامبورگ، لتونی، کرواسی، اسلواکی، رومانی،استونی، دانمارک، اسپانیا، جمهوری چک، مجارستان، نروژ، لیتوانی، یونان.
پس از آنکه در ماهمارس 1948 پنج کشور انگلیس، فرانسه، بلژیک، هلند و لوکزامبورگ با امضای معاهده‌ی بروکسل اتحادیه دفاع جمعی را در واکنش به توسعه طلبی‌های شوروی سابق در کشورهای اروپای شرقی تصویب کردند، سازمان پیمان آتلانتیک شمالی که به نام ناتو شهرت یافته است در 4 آوریل 1949 در واشنگتن با مشارکت 12 کشور ایالات متحده امریکا، کانادا، انگلستان، فرانسه، ایتالیا، بلژیک، هلند، لوکزامبورگ، دانمارک، نروژ، ایسلند و پرتغال به امضا رسید و پا به عرصه وجود نهاد. در واقع این پیمانم صورت تکمیل شده‌ی پیمان بروکسل بود.
ترکیه و یونان در سال 1952 و آلمان غربی در 1956 به این پیمان پیوستند و با پیوستن اسپانیا به این سازمان تعداد اعضا به 16 کشور رسید.
این پیمان دو دولت آمریکای شمالی را به اروپا غربی پیوند می‌دهد. به موجب ماده‌ی پنجم این پیمان که در واقع روح این پیمان است، پیمان حمله به هر یک از دولت‌های عضو را حمله به تمام اعضا میداند و اگر به کشوری حمله مسلحانه شود هر یک از کشورهای دیگر ” با هر عملی که لازم بدانند” به آن کشور کمک خواهند کرد.
همانطور که گفته شد این پیمان در مقابل شوروی و کشورهای بلوک شرق بسته شد و البته در برابر آن پیمان ورشو قرار دارد که همانن این اتحادی برای کشورهای بلوک شرقی است. این پیمان از نوع پیمانهای منطقه‌ای شمرده شده است که منشور ملل متحد تشکیل آنها را مجاز دانسته. با این پیمان اگر چه آمریکا به دفاع از اروپاییان گردن نهاده است اما ماده پنجم آن تضمین می‌کند ورود به جنگ خود به خود ( اتوماتیک) نیست، و کنگره آمریکا می‌تواند تصمیم بگیرد که در آن کشور وارد جنگ بشود یا خیر!
فلسفه وجودی این پیمان نظامی ایجاد کمربند امنیتی به دور دموکراسی‌های غربی و نیز محاصره کمونیسم و اقمار آن بود. سازمان ناتو یکی از سه حلقه نظامی بلوک غرب برای محاصرۀ بلوک شرق بود، اما دو حلقه دیگر آن یعنی سازمان سنتوو سیتو اکنون از میان رفته است. در واقع این پیمان مرحله سوم استراتژی بزرگ غرب بعد از طرح مارشال و مسابقه تسلیحاتی با شرق یا جنگ سرد بود که به رهبری آمریکا اجرا می‌شد.
2-2-5- تصویب پیمان
پیمان ناتو سرانجام در 4 آوریل 1949 در 14 ماده تنظیم و از 24 آگست همان سال لازم الاجرا شد. قلب پیمان ماده 5 آن است که در آن کشورهای امضا کننده توافق کرده‌اند حمله نظامی علیه یک یا چند کشور عضو در اروپا یا آمریکای شمالی را به عنوان حمله به تمامی کشورهای عضو تلقی کنند و به مقابله با آن برخیزند.
طبق ماده ۹ پیمان آتلانتیک شمالی برای سازمان ناتو یک ساختار متمرکز متشکل از نهادهای نظامی و مدنی در نظر گرفته شده است. در رأس ناتو شورای آتلانتیک شمالی متشکل از وزرای کشورهای عضو قرار دارد که حداقل هر دو سال یک بار تشکیل جلسه می‌دهد. این شورا بالاترین مرجع تصمیم گیری در پیمان ناتو است و تصمیمات آن به اتفاق آرا اتخاذ می‌شود

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید