2. شیرکش، میثم، بررسی قیام امام حسین (علیه‌السلام) در فقه سیاسی شیعه، رساله کارشناسی ارشد دانشگاه تهران 137711
3. جزایی شراهی، زهرا، یاران امام حسین (علیه‌السلام)، حوزه علمیه خراسان واحد مدرسه علمیه نرجس(س) مشهد 139112
4. تولایی فرشچی، محمدرضا، بررسی زمینه‌های قیام امام حسین (علیه‌السلام) و تاثیر آن در فرهنگ و تمدن اسلامی، رساله کارشناسی ارشد دانشگاه تهران 138412
5. شیرانصاری، علی، ابعاد تربیتی واقعه عاشورا، رساله کارشناسی ارشد دانشگاه مرکز جهانی علوم اسلامی 138413
ششم) سؤال اصلی تحقیق:14
هفتم) فرضیه تحقیق:14
هشتم) روش تحقیق:14
نهم) متغیرهای تحقیق:14
دهم) ابزار گردآوری تحقیق:14
یازدهم) موانع و مشکلات تحقیق:15
دوازدهم) سازماندهی تحقیق:15
فصل دوم:17
مبانی نظری تحقیق17
1ـ۲. تطور نظریه گفتمان از زبان تا اجتماع18
2ـ۲. نظریه گفتمان لاکلائو و موفه26
۳ـ۲. مفاهیم و اصلاحات27
فصل سوم:46
ابعاد تاریخی ـ تحلیلی قیام عاشورا46
الف. وجه تاریخی قیام:47
1ـ۳. امام حسین(ع) از ولادت تا قیام47
2ـ۳. قیام عاشورا53
۱ـ۲ـ۳. مرگ معاویه و آغاز خلافت یزید53
2ـ۲ـ۳. آغاز حرکت امام حسین (ع) به سوی کربلا58
3ـ۲ـ۳. رویارویی با سپاهیان یزید63
۴ـ۲ـ۳. تاسوعا و عاشورا68
ب) وجه تحلیلی:84
فصل چهارم :93
گفتمان‌های غالب درباره قیام امام حسین (علیه‌السلام)93
1ـ۴. گفتمان اسطوره‌ای ـ ماورایی94
2ـ۴. گفتمان اجتماعی ـ تاریخی98
3ـ۴. گفتمان سیاسی – انقلابی100
4ـ4. گفتمان حماسی شهادت طلبانه105
5ـ۴. گفتمان فقهی ـ کلامی107
6ـ۴. گفتمان عرفانی112
7ـ۴.گفتمان اصلاحی117
۷ـ۴ـ۱. اصل اول، نفی سلطه‌ی جابرانه و نامشروع:118
۷ـ۴ـ۲. اصل دوم، ضرورت حکومت صالحان:121
۷ـ۴ـ۳. اصل سوم، حساسیت مذهبی و سیاسی:122
۷ـ۴ـ۴. اصل چهارم، ضرورت اصلاحات:125
۷ـ۴ـ۵. اصل پنجم، ضرورت عزت نفس:125
۷ـ۴ـ۶. اصل ششم، ضرورت آزادگی:128
۷ـ۴ـ۷. اصل هفتم، ضرورت پرورش دینی:129
نتیجه‌گیری132
منابع و مآخذ141
فصل اول:
کلیات تحقیق
یکم) بیان مسأله:
در خصوص علل و انگیزه‌ی قیام امام حسین (علیه‌السلام) به فراخور فهم موضوع و نیز چارچوب تحلیل‌های صورت گرفته اعم، از مکان، زمان، طرفین درگیر، شخصیت امام حسین (علیه‌السلام) و شرایط تاریخی، سیاسی و اجتماعی آن دوران؛ دیدگاه‌ها، تلقیات و گفتمان‌های مختلفی وجود دارد.
بر این اساس؛ برخی انگیزه قیام امام حسین (علیه‌السلام) را امری کاملاً «ماورایی» پنداشته‌ و معتقدند: این حادثه از قبل توسط خداوند تبارک و تعالی در عالم معنا رقم خورده و رمز و رازهای ناگشودنی در آن نهفته است که به صورت محسوس و عینی قابل فهم نیست. از این جهت شهادت امام حسین (علیه‌السلام) و یارانش در روز عاشورا از اسرار، مقدرات و تعینات الهی است.
برخی دیگر قیام امام حسین (علیه‌السلام) را امری «عرفانی»، ذکر کرده‌، و معتقدند این حادثه کاملاً معنوی و درونی و تجلی سیر و سلوک انسان دور مانده از اصل خویش است که وصل می‌طلبد و برای رسیدن به معبود لحظه شماری می‌کند. لذا امام حسین (علیه‌السلام)، سر مست از باده عشق الهی بود و مرگ از نگاهش طریق الی‌الله و محبوب‌ترین هدیه الهی تعبیر می‌شود.
برخی دیگر انگیزه‌ی قیام امام حسین (علیه‌السلام) را به «مسائل تاریخی-اجتماعی» نسبت داده‌ و برآنند که بروز پارهای رخدادهای در صدر اسلام که در آن بنی‌امیه در مقابل پیامبر اسلام (ص) و اصحاب و یاران ایشان قرار گرفتند و به کفر و مقابله خود با اسلام اصرار ورزیدند، منشاء کینه‌توزی‌‌ها علیه خاندان رسالت و امامت شد، به گونه‌ایکه پس از شهادت امام علی(علیه‌السلام) و سیطره بنی‌امیه بر مقدرات مسلمین، انتقام از فرزندان پیامبر در دستور کار آنان قرار گرفت. از این منظر، شهادت امام حسین (علیه السلام) نتیجه خشم و کینه‌‌ورزی امویان بود.
برخی دیگر انگیزه قیام امام حسین (علیه‌السلام) را از منظر «سیاسی-انقلابی» تحلیل نموده و امام حسین (علیه‌السلام) را به عنوان یک شخصیت انقلابی و مصلح سیاسی دانسته‌اند، که در مقابل ظلم و بیداد اموی قیام نمود و نظام حاکم نیز با خشونت تمام این قیام بی‌نظیر تاریخی را سرکوب کرد. نکته‌ حائز اهمیت در این تحلیل، نادیده گرفتن امامتِ امام حسین (علیه‌السلام) در تصمیم‌گیری‌ها و علم لدنی امام می‌باشد.
برخی دیگر بر این باورند که در شرایط زمانی خاصِ حضور امام حسین(علیه‌السلام)، جامعه نیازمند حماسه‌ای خونین و شهادتی هدفمند بود؛ تا حیات اسلام تامین شود. در این نگرش قیام امام حسین (علیه‌السلام)، یکپارچه «حماسی» مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد؛ و شهادت امام یک حرکت تاریخی-حماسی اصالت‌دار محسوب میشود؛ که تضمین کننده عزت اسلام و مسلمین است.
برخی دیگر گفتمان «اصلاحی» امام را منشاء حادثه عاشورا تلقی می‌کنند؛ و در آن امام به عنوان یک مصلح بزرگ که هدفش اصلاح است. پس از رحلت پیامبر اسلام (ص) و شهادت امام علی (علیه‌السلام) مسیر حرکت الهی را واجد انحرافات جدی می‌دید و بدین‌وسیله برای اصلاح مسیر سنت پیامبر و سیره پدر تن به قیام داد.
در نهایت برخی دیگر معتقدند حرکت امام حسین (علیه السلام) ابعاد «فقهی- کلامی» داشته، که بر مبنای آن قیام امام وجهه شرعی و دینی پیدا کرده است. به این معنا امام حسین (علیه‌السلام) در آن زمان براساس تکلیف شرعی و الهی، متناسب با شرایط تاریخی عمل کرده است. از این جهت انگیزه قیام امام منطبق با آموزه‌های شرعی، فقهی و کلامی است و امام به وظیفه دینی خود پای بندی نشان داده‌است.
آنچه که تحت عنوان گفتمان‌های غالب سیاسی درباره‌ی علل و عوامل انگیزه قیام امام حسین (علیه‌السلام) بیان شده، ناظر بر تحلیل‌ها، توصیف‌ها و واکاوی‌هایی بوده است که هر کدام با نگاه و برداشت خاصی به آن نگریسته‌، و تبیین نموده‌اند.
این پژوهش، بر آن است که با شرح و بسط گفتمانها و رویکردهای غالب در مورد حادثه عاشورا و تاکید بر نقاط مشترک آن‌ها، این واقعه بی‌بدیل تاریخی را مورد ارزیابی و تجزیه و تحلیل قرار دهد.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

دوم) اهمیت و ضرورت تحقیق:
واقعه‌ی عاشورا که در تاریخ دهم محرم الحرام سال 61 هجری قمری واقع شد؛ یکی از تاثیرگذارترین حوادث در تاریخ اسلام می‌باشد. پس از رحلت پیامبر اسلام ( صل الله علیه و آله)، در میان مسلمانان شقاق و اختلاف افتاد. عده‌ای به حقانیت و جانشینی علی بن ابیطالب (علیه‌السلام)، بعد از پیامبر اعتقاد داشتند و به حدیث غدیر خم و گفته پیامبر استناد می‌کردند که «من کنت مولاه فهذا علی مولاه» و بر این اعتقاد بودند که بایستی امام علی (علیه‌السلام) به عنوان جانشین پیامبر انتخاب شود؛ فارغ از نزدیکی حضرت علی (علیه‌السلام) به پیامبر و اولین کسی که به اسلام گرویده است؛ مطابق قاعده لطف، خداوند بدون هدف و مبنا فرامین خود را به بشریت عرضه نمیکند، بلکه کسی می‌تواند این فرامین را به مرحله اجرا بگذارد که حقانیت و مشروعیت الهی داشته باشد. بر این مقیاس ساختار نظام فکری تشیع با مرکزیت امامت حضرت علی(علیه‌السلام) و فرزندانش شکل گرفت و کماکان ادامه دارد.
در مقابل، عده‌ای از مسلمانان استدلال می‌کردند که در حادثه غدیر، پیامبر (صل الله علیه و آله)، علی بن ابیطالب را به عنوان دوست خود معرفی کرده است و مسئله جانشینی پیامبر(صل الله علیه و آله)، به عهده مسلمین واگذار شدهاست و آنان خود فرد اصلح را به عنوان جانشین انتخاب می‌کنند، این تفکر که منجر به انتخاب اولین خلیفه مسلمین در سقیفه بنی‌ساعده کعب خزرجی شد.
با این وصف حضرت علی(علیه السلام) در دوران خلافت ابوبکر، عمر و عثمان، بر اساس خطبه‌های موجود در نهج البلاغه، با وجود اینکه خود را محق بر خلافت مسلمین می‌دانستند، اما سکوت اختیار کردند تا جامعه نوپای مسلمین اتحاد و انسجام درونی خود را از دست ندهد. پس از کشته شدن عثمان و خلافت حضرت علی (علیه‌السلام)، که با اقبال عمومی و خواست مردم صورت گرفت و مسلمین همه با آن حضرت بیعت کرده‌بودند، حاکم شام، معاویه بن ابوسفیان در مقابل ایشان ایستاد که منجر به جنگ صفین و حادثه حکمیت شد. پس از آن امویان بتدریج در اقصی نقاط جهان اسلام قدرت گرفتند، از سوی دیگر گروه‌های انحرافی همچون خوارج نیز در دل اسلام رشد یافته و هم آنان بودند که امام علی(علیه السلام) را به شهادت رساندند. در این بین امویانی که از ترس اسلام آورده بودند و به سنت پیامبر هم هیچ اعتقادی نداشتند، حکومت اسلامی را غصب کردند و امام حسن(علیه‌السلام) هم در آن شرایط سخت مجبور به صلح با آنان شد و تا آخر عمر هم به معاهده صلح پایبندی نشان داد، اما پس از مرگ معاویه و روی کار آمدن یزید، شرایط متفاوت شد و امام مجبور به قیام شد.امام حسین (علیهالسلام) وارث عدالت علوی و صلح حسنی بود، با توجه به فشارها‌ی سیاسی و امنیتی وارده بر وی؛ دست به یک نهضت تاریخی زد که بعد از قرن‌ها هنوز سرلوحه تاریخی مقابله با ظلم و ستم حاکمان می‌باشد.
چنانکه ماهاتما گاندی می‌گوید که: من زندگی امام حسین (علیه‌السلام) آن شهید بزرگ اسلام را بدقت خوانده ام و توجه کافی به صفحات کربلا کرده‌ام، بر من روشن شده است که اگر هندوستان بخواهد کشور پیروز گردد، باید از امام حسین علیه‌السلام پیروی کند. (ماهاتما، گاندی، 1938)
چارلز دیکنز انگلیسی در کتاب خود می‌نویسد: اگر امام حسین (علیه‌السلام) آن‌طور که برخی از دشمنان گفته‌اند برای برآورده ساختن امیال دنیوی خود مثلاً برای رسیدن به حکومت جنگیده، پس من نمی‌فهمم که چرا خواهر، همسر و اولادش او را همراهی کردند؛ یعنی کسی که قصد جنگ دارد هیچ‌گاه فرزند و زن و خواهر خود را همراه خود به میدان جنگ نمی‌برد. بنابراین بدیهی است که او خالصانه برای اسلام جان فشانی کرده است و (همین موضوع) اهمیت این واقعه عظیم را می‌رساند. بدین ترتیب ساختار فکری تشیع پس از حرکت تاریخی امام، تحولی اساسی و بنیادین یافت و واکاوی این حرکت برای شناخت بهتر و جامع شیعیان الزامی است.(چالز دیکنز ، 1854)
سوم) اهداف تحقیق:
1-3. هدف علمی: تئوریزه کردن پارادایم‌ها، سرمشق‌ها و گفتمان‌های غالب درباره قیام امام حسین (علیه‌السلام) در چارچوب نظریه‌های گفتمانی، اصلاحی و انقلابی
2-3. هدف کاربردی: بهره‌گیری بهینه تحلیل‌گران، خطبا، اهل منبر و جامعه مذهبی کشور در منابر و محافل رسمی و غیر رسمی از اصالت و درستی مسیر قیام امام حسین (علیه‌السلام) در روز عاشورا.
چهارم) تعریف مفاهیم و اصطلاحات:
1-4. گفتمان: نظریه‌ی گفتمان به بررسی نقش اعمال و عقاید اجتماعی معنادار در زندگی سیاسی می‌پردازد. این نظریه روشی را که نظام‌های معنایی (گفتمان‌ها) طرز آگاهی یافتن مردم از نقش‌هایشان در جامعه را شکل می‌دهند، بررسی می‌کند و به تجزیه و تحلیل شیوه‌ی تاثیرگذاری این نظام‌های معنایی یا گفتمان‌ها بر فعالیت‌های سیاسی می‌پردازد. در این روش شناسی، محقق علوم اجتماعی سعی می‌کند تا خود را به جای عاملی که در جامعه عمل می‌کند تصور کرده، بدین طریق اعمال اجتماعی را درک نماید. تفاوت در این است که تجزیه و تحلیل کننده‌ی گفتمان راه‌هایی را می‌ازماید که به واسطه‌ی آن‌ها ساخت‌های معنایی شکل‌های خاص عمل را ممکن می‌کنند. برای انجام چنین کاری او سعی می‌کند بفهمد که چگونه گفتمان‌هایی که به فعالیت‌های عاملان اجتماعی شکل می‌دهند تولید می‌شوند، کار می‌کنند و تغییر پیدا می‌کنند. در تلاش برای فهم این موارد، تحلیل کننده‌ی گفتمان اولویت را به مفاهیم سیاسی‌ای همچون غیریت‌سازی، عاملیت، قدرت و سلطه می‌دهد. (هوارث، 1377،ص 157)
2-4. انقلاب: انقلاب در لغت به معنای درآمدن از صورتی به صورتی و دگرگون شدن است. (آشوری، 1373،ص 47) در مورد مفهوم انقلاب، تعابیر و تعاریف گوناگونی مطرح شده است؛ و گرایشات گوناگون فکری هر کدام با توجه به نگرش خود این مفهوم را تعریف نموده اند، بدین علت برای روشن شدن این مفهوم بایستی ویژگی‌ها و خصوصیات آن را برشمرد. « در همه‌ی انقلاب‌ها هفت ویژگی مشابه و مشترک وجود دارد که عبارتند از: 1.نارضایتی عمیق از شرایط موجود؛ 2. حضور توده‌ها در صحنه‌ی انقلاب و اتکای انقلاب به مبارزات آن‌ها؛ 3. طرح ایدئولوژی حکومت موجود؛ 4. حضور و مبارزه‌ی قاطع رهبری در انقلاب؛ 5. وجود و گسترش روحیه‌ی انقلابی در بین توده‌ها و نخبگان ناراضی؛ 6. تغییر در ساختار‌های مختلف اجتماعی، اقتصادی و سیاسی؛ 7. وجود خشونت در زمان وقوع انقلاب. هر حرکت اجتماعی که این هفت ویژگی را داشته باشد انقلاب خوانده می‌شود، اما اگر فاقد یکی یا تعدادی از این ویژگی‌ها باشد دیگر انقلاب نیست.» (ملکوتیان، 1379،ص 21)
3-4. شورش: معنای لغوی شورش آشوب و غوغا کردن، هیجان و آشفتگی (فرهنگ فارسی معین)؛ انقلاب، فتنه و غوغا (فرهنگ لغت عمید) است. در اصطلاحات علوم سیاسی به اقدام همراه با خشونت دسته‌ای از افراد که در مقابله با نظام حاکم، همراه بی‌نظمی و ناامنی رخ می‌دهد.
4-4. جنبش: جنبش در لغت به معنای تکان، حرکت، تغییر و نهضت (همان) تعریف شده‌است. اما در سپهر سیاست، حرکت گروهی که برای دستیابی به اهداف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی فعالیت می‌کنند، جنبش نامیده می‌شود.
5-4. تطبیق: از نظر لغوی واژه تطبیق به معنای، در گرفتن تمامهی چیزی را و شامل گشتن (لغت‌نامه دهخدا)، برابر ساختن دو چیز با یکدیگر (فرهنگ فارسی معین)، با هم مطابق کردن؛ دو چیز را با یکدیگر برابر کردن؛ برابر ساختن (فرهنگ لغت عمید) ، تعریف می شود.
مراد از این واژه در دانش سیاست، بررسی و واکاوی نظرات مختلف نسبت به موضوع معین و رسیدن به رویکردی جامع نسبت به موضوع مورد مناقشه است.
7-4. عاشورا: در تقویم هجری قمری، دهمین روز از ماه محرم را عاشورا نامیده‌اند. در نزد شیعیان روز دهم ماه محرم سال 61 هجری قمری از اهمیت بالایی برخوردار است؛ زیرا در این روز امام سوم شیعیان، امام حسین (علیه‌السلام) به همراه 72 تن از یارانش، توسط سپاهیان عمرسعد به نمایندگی از ابنزیاد و یزید بن معاویه به شکل قساوتبار و فجیعی در سرزمین کربلا به شهادت رسیدند.
8-4 بیعت : بیعت از لحاظ لغوی شناختن خلافت و یا پادشاهی کسی می باشد . و همچنین به معنی پیمان بستن به منظور اطاعت از کسی است و در اصل معنا یعنی دست دادن ، دست در دست کسی گذاشتن ، بیعت را می توان به دو گونه دیگر تعریف کرد : بیعت به معنای شناخت خلافت و یا پادشاهی کسی و یا بیعت به معنی تجدید عهد و پیمان و یادآوری دوباره شناخت خلافت و امامت کسی و نیز به یادآوری اهداف و آرمانهای فردی که با او بیعت شده است .
9-4 مشروعیت (legitimaoy) : در لغت به (معنای قانونی) و (مطابق با قانون) آمده است و اگرچه ریشه لغوی آن از (شرع) گرفته شده و با کلمه هایی چون (شریعت) و (مشروعیت) به (حقانیت) اشاره دارد و عبارت است از توجیه عقلانی اعمال حکومت از سوی حاکم ، به عبارت دیگر مشروعیت یک ویژگی در نظام حکومتی است که حاکم به مدد آن حکمرانی خویش را صحیح می داند و مردم تبعیت از حکومت را وظیفه خود می شمارند .
10-4 امر به معروف و نهی از منکر :
«امر» در لغت به معنای دستور مقام بالا : پایین تر از خداست و «معروف» به معنای شناخته شده و پسندیده می باشد . «نهی» به معنای بازداشتن و «منکر» به معنای ناشناخته و ناپسند آمده است . بنابراین امر ضد نهی و معروف ، ضد منکر می باشد . معروف در اصطلاح عبارت است از هر فعل و قولی که به لحاظ عقل یا شرع پسندیده است و منکر ضد آن است ، یعنی هر کار و سخنی که مورد انکار عقل و شرع است . برای امر به معروف و نهی از منکر تعریف های دیگری نیز ارائه شده است . که حقیقت آنها یک چیز است و تفاوت ها لفظی است ، مانند : امر به معروف ، یعنی دستور به کارهایی که موافق با کتاب و سنت باشد و نهی از منکر ، یعنی جلوگیری کردن از پیروی شهوت و هوای نفس ، یا امر به معروف ، یعنی راهنمایی به خیر و نیکی و نهی از منکر یعنی بازداشتن از شر و بدی یا امر به معروف ، یعنی دستور به اطاعت از خدا و نهی از منکر ، یعنی بازداشتن از معصیت خداوند .
پنجم) پیشینه تحقیق:
در زمینه قیام عاشورا، کتاب‌ها و رساله‌های گوناگونی تا به حال نوشته شده است؛ که به علت کثرت و تعدد به چند مورد از آن‌ها که به موضوع پژوهش نزدیکتر می‌باشند، اشاره می‌شود:
1. باقر اف، مبانی قرآنی قیام امام حسین علیه‌السلام، رساله کارشناسی ارشد دانشگاه جامعه المصطفی 1385
باقر اف در این رساله به مبانی قرآنی قیام امام حسین (علیه‌السلام) و اصول ارزشی حاکم بر آن در جهان امروز اسلام پرداخته است؛ و استدلال می‌کند تا زمانی که بین قرآن و عترت و همچنین بین نهضت مقدس عاشورای حسینی و مبانی قرآنی هماهنگی برقرار نشود، تقرفه و دودستگی‌ها در جهان اسلام التیام نمی‌یابد.
به باور وی عده‌ای فقط می‌خواهند با تمسک به قرآن خود را از اهل بیت عصمت و طهارت علیه‌السلام بی‌نیاز بدانند و هرگونه توسل به چهارده معصوم را شرک دانسته و شیعیان مخلص اهل بیت علیه‌السلام را مشرک و بیگانه از اسلام معرفی کنند؛ از سوی دیگر، با این نگاه با جدا کردن مراسم عزاداری سید سالار شهیدان از برهان‌ها و روایت‌های قرآنی، باعث نفوذ خرافات و تحریفات در این مراسم گردند. در حالی که چگونه می‌توان مراسم و مجالس حسینی را بدون توجه به مبانی قرآنی برگزار کرد و چگونه می‌توان کشتی نجات امت اسلامی را بدون معرفی ناخدای آن به ساحل امن و روشنایی هدایت کرد؟
2. شیرکش، میثم، بررسی قیام امام حسین (علیه‌السلام) در فقه سیاسی شیعه، رساله کارشناسی ارشد دانشگاه تهران 1377
هدف پژوهش‌گر در این رساله، بررسی برخی از ابعاد نهضت امام حسین (علیه‌السلام) در فقه سیاسی شیعه و گشودن راهی برای علاقه‌مندان به مباحث اجتماعی و فقهی بوده است؛ وی با بهره‌گیری از منابع فقهی، تاریخی و تفسیری و با استناد به نظر فقها به دستاوردهای این نهضت عظیم در فقه سیاسی پرداخته و مسئله قیام امام حسین (علیه‌السلام) را در فقه مورد بررسی قرار داده است. برخی از عناوین مورد به شرح ذیل است:
تعریف فقه سیاسی برخی از مصادیق آن، اوضاع معاصر قیام امام حسین (علیه‌السلام)، علل قیام امام حسین (علیه‌السلام) از دیدگاه امام خمینی (رحمه الله علیه) و فقه عاشورایی امام خمینی (رحمه الله علیه)، ادله مشروعیت قیام علیه حاکمان ستمگر، علل پرهیز امام حسین (علیه‌السلام) از تقیه؛ تقیه در احکام و مهاونه (متارکه جنگ) در متون فقهی، استناد شیخ حسن نجفی (صاحب جواهر) به نهضت امام حسین(علیه‌السلام) در زمینه ثبات پرداخته است.
3. جزایی شراهی، زهرا، یاران امام حسین (علیه‌السلام)، حوزه علمیه خراسان واحد مدرسه علمیه نرجس(س) مشهد 1391
نگارنده در این دانش‌نامه، به معرفی چهره‌های موثر در قیام امام حسین (علیه‌السلام)؛ افرادی اعم از زن و مزد هاشمی و غیر هاشمی و تبیین برخی ویژگی‌های رفتاری و خصایص معنوی ایشان پرداخته است. همچنین سعی نموده تا زندگینامه‌ی برخی از یاران امام را به‌طور خاص مورد بررسی قرار دهد.
اهداف دیگری که در این راستا مدنظر قرار گرفته، عبارتند از: دریافت بارزترین ویژگی اخلاقی یاران امام، قرار دادن آن‌ها به عنوان الگویی برای منتظران امام غایب (امام زمان (عج))، احیاء و تثبیت برخی اصول و مبانی دینی-اخلاقی که در ایشان وجود داشته است؛ مانند توجه به ارزش‌ها و ضد ارزش‌های دینی، پرداختن به امر به معروف و خوداری از منکر و حمایت از مقام ولایت.
در ادامه نگارنده این مطلب را بیان می‌کند که، همراهان هاشمی امام که جزء خویشاوندان آن حضرت به شمار می‌رفتند و همراهان غیر هاشمی امام حسین (علیه‌السلام) که اغلب آن‌ها از قبایل یمنی و نزاری بودند، صولت و مردانگی آن‌ها به حدی بود که دشمن زبون را به اعتراف و عجز نشاندند.
در پایان ایشان به رابطه و تعامل اصحاب با حضرت پرداخته که آکنده از مهر و عطوفت و علایق پاک انسانی بود که در رفتار و گفتار هر یک از آنان متجلی گشته و صحنه کربلا را پر از جلوه‌گری و ایثار نمود.
4. تولایی فرشچی، محمدرضا، بررسی زمینه‌های قیام امام حسین (علیه‌السلام) و تاثیر آن در فرهنگ و تمدن اسلامی، رساله کارشناسی ارشد دانشگاه تهران 1384
پژوهش این نگارنده شامل موارد ذیل است: تحولات فرهنگ و تمدن اسلامی تا قیام امام حسین(علیه‌السلام) ، فرهنگ و تمدن اسلام در زمان پیامبر (صل الله علیه و آله)، اوضاع مسلمین پس از رحلت پیامبر (صل الله علیه و آله)، آغاز قیام و تصمیم به هجرت، گسترش قیام و ادامه هجرت، بررسی فرهنگ و تمدن مسلمین پس از قیام امام حسین (علیه‌السلام) و عاشورا نقطه عطف در مسیر فرهنگ و تمدن مسلمین.
5. شیرانصاری، علی، ابعاد تربیتی واقعه عاشورا، رساله کارشناسی ارشد دانشگاه مرکز جهانی علوم اسلامی 1384
پژوهش‌گر در این رساله قیام عاشورا را یکی از مهمترین پدیده‌های تاریخ بشر به حساب می‌آورد؛ که همان گونه که از بعد تاریخی از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است، از بعد تربیتی نیز اهمیت بسزایی دارد. نگارنده در شش فصل به تبیین مدعای خود پرداخته است؛ در فصل اول کلیات پژوهش را شرح نموده و در فصل دوم، جامعه اسلامی در عصر امام حسین (علیه‌السلام) را از لحاظ دینی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی مورد بررسی قرار داده است و در پایان فصل این به یک سوال اساسی در این زمینه پاسخ می‌دهد که چه عواملی منجر به این واقعه شد که با گذشت اندک زمانی از رحلت رسول خدا، نوه‌ی آن حضرت را به آن حالت فجیع کشتند و اهل بیت آن حضرت را اسیر کردند؟
در فصل سوم، به برخی از خصوصیات اخلاقی و تربیتی امام حسین (علیه‌السلام) اشاره شده است. در فصل چهارم، بهترین اهداف قیام عاشورا، امر به معروف و نهی از منکر، احیاء سنت و سیره پیامبر و بنیاد حکومت اسلامی مورد بررسی قرار گرفته است. در پایان، به اصول تربیتی واقعه عاشورا پرداخته و برای هر کدام جمله‌ای از سخنان نورانی آن حضرت بیان شده است.
ششم) سؤال اصلی تحقیق:
گفتمان‌های غالب سیاسی درباره‌ی علل و انگیزه انقلاب امام حسین (علیه‌السلام) کدامند؟
هفتم) فرضیه تحقیق:
گفتمان‌های سیاسی، اسطوره‌ای، حماسی، عرفانی، انقلابی، اصلاحی و فقهی و کلامی گفتمان‌های غالب در باب علل و انگیزه قیام امام حسین (علیه السلام) می‌باشد .

هشتم) روش تحقیق:
از آنجا که در مقام تشریح حادثه عاشورا و رخدادهای تاریخی معطوف به آن بوده‌ایم، توصیفی، و از آنجا که در مقام تجزیه و تحلیل گفتمان‌های غالب ناشی از رهیافت‌های قیام امام حسین(ع) برآمده‌ایم، تحلیلی می‌باشد.
نهم) متغیرهای تحقیق:
متغیر مستقل: قیام امام حسین (علیه‌السلام)
متغیر وابسته: گفتمان‌های غالب در باب عاشورا
دهم) ابزار گردآوری تحقیق:
به خاطر تحلیلی و تاریخی بودن موضوع، مهم‌ترین منابع کتابها و اسناد تاریخی است که از طریق استخراج و تنظیم فیش‌ها و تطبیق آ‌نها با یکدیگر، یافته‌های تحقیق استخراج و تدوین گردیده‌اند.
یازدهم) موانع و مشکلات تحقیق:
1- تاثیر و برجستگی نقش احساسات، عواطف و تعصبات مذهبی در تبیین قیام امام حسین (علیه‌السلام)
2- آمیختگی ابعاد قیام امام حسین (علیه‌السلام) با پاره‌ای از رهیافت‌ها و برداشت‌های غیر تاریخی و غیر واقعی از حادثه عاشورا
3- تردید و انکار در اعتبار برخی از اسنادها و منابع مرتبط با واقعه عاشورا و بیم از تحریف
4- وجود فاصله تاریخی و عدم وجود محقق در زمان و ثبت دقیق مشاهدات
5- کثرت گفتمانی با جهت‌گیری‌های متفاوت
دوازدهم) سازماندهی تحقیق:
همانند هر پایان‌نامه دیگری سازماندهی پایان‌نامه‌ها برپایه یک اسلوب روشی است که مبتنی بر ابلاغیه‌‌های آموزشی و پژوهشی می‌باشد. بر این پایه فصل اول هر تحقیق به کلیات اختصاص دارد.
فصل دوم مختص به ابعاد نظری موضوع می‌باشد که این پایان‌نامه نیز بدان پایبندی داشته است.
در همین راستا فصل سوم در چهارچوب ابعاد تاریخی و تحلیل قیام عاشورا معطوف گشته . فصل چهارم به گفتمان‌های غالب ناشی حادثه عاشورا و درنهایت در قسمت پایانی به نتیجه‌گیری اختصاص یافته است.
بر این اساس چهارچوب سازماندهی پایان نامه به ترتیب زیر می باشد .
در فصل اول، تحت عنوان کلیات تحقیق، به بیان مسئله و اهمیت آن، سوال، فرضیه، تعاریف مفاهیم و پیشینهی تحقیق پرداخته شده است.
در فصل دوم، تحت عنوان ساختار نظری تحقیق (نظریه گفتمان سیاسی-اجتماعی لاکلائو و موفه) است. در بخش اول به تشریح و تحول مفاهیم در نظریه گفتمان ساختارگرا از بدو پیدایش توسط سوسور تا فوکو پرداخته شده است و در بخش دوم به تشریح مفاهیم گفتمان سیاسی-اجتماعی لاکلائو و موفه با توجه به قیام عاشورا و تحولات گفتمانی در آن برهه پرداخته شده است.
در فصل سوم، تحت عنوان درآمدی تاریخی-تحلیلی قیام عاشورا، به زندگی امام حسین (علیه السلام) و بررسی دقیق و موشکافانه تحولات و رخدادهای منجر به قیام عاشورا پرداخته شده است.
در فصل چهارم، تحت عنوان گفتمان‌های غالب درباره قیام امام حسین (علیه السلام)، به تشریح هفت گفتمان غالبِ، اسطوره‌ای و ماورایی، اجتماعی و تاریخی، سیاسی و انقلابی، حماسی و شهادت‌طلبانه، فقهی و کلامی، اصلاحی و عرفانی پرداخته شده است.
و در نهایت، تحت عنوان نتیجه‌گیری گفتمان‌های غالب سیاسی در قیام عاشورا، ابتدا به بیان گفتمان‌ غالب درباره قیام عاشورا بر اساس گفتمان اصلاحی-اسلامی پرداخته شده و سپس مدلی مختصر از گفتمان اصلاحی-اسلامی براساس گفتمان سیاسی-اجتماعی لاکلائو و موفه ارائه گردیده است.
فصل دوم:
مبانی نظری تحقیق
نظریه‌های گفتمان از ابتدای امر تا به امروز تحولات گوناگونی چه به لحاظ مفاهیم و چه به لحاظ دیدگاه داشته و شامل سه رویکرد متفاوت اما هم‌پوشان است؛ نظریه گفتمان نقش‌گرا، ساختارگرا و انتقادی. در این بخش با توجه به اینکه چارچوب تئوریک تحقیق، نظریه گفتمان سیاسی-اجتماعی لاکلائو1 و موفه2 است و خاستگاه آن به نظریه گفتمان ساختارگرا بازمی‌گردد؛ تشریح و توضیح نظریه گفتمان ساختارگرا از سوسور تا لاکلائو و موفه در اولویت تبیین قرار گرفته است. از این رو در ابتدا به سیر تطور و تحول مفاهیمی چون نشانه، سوژه و غیریت و همچنین وارد شدن مفاهیمی چون هژمونی و سلطه در نظام معنایی نظریه گفتمان ساختارگرا با توجه به نظریات متفکران از سوسور تا فوکو که در این زمینه تئوری پردازی نموده‌اند، مبادرت ورزیده، و در ادامه به تشریح تفصیلی مفاهیم دخیل در نظریه گفتمان سیاسی-اجتماعی لاکلائو و موفه با توجه به واقعهی عاشورا و اعمال مفاهیم ذکر شده در گفتمان اصلاحی- اسلامی امام حسین (علیه السلام) پرداخته شده است.
1ـ۲. تطور نظریه گفتمان از زبان تا اجتماع
نظریه گفتمان به (بررسی) نقش اعمال و عقاید اجتماعی معنادار در زندگی سیاسی میپردازد. این نظریه روشی را که نظامهای معنایی (گفتمانها) طرز آگاهی یافتن مردم از نقشهایشان در جامعه را شکل می‌دهند، بررسی میکند و به تجزیه و تحلیل شیوهی تاثیرگذاری این نظامهای معنایی یا گفتمانها بر فعالیتهای سیاسی میپردازد. گفتمانها را نباید ایدئولوژی، به معنای سنتی و محدود آن (یعنی مجموعه عقایدی که به وسیلهی آن عاملان اجتماعی، اعمال اجتماعی سازمان یافتهشان را توجیه و تشریح میکنند) پنداشت. مفهوم گفتمان دربرگیرندهی همهی انواع اعمال سیاسی و اجتماعی است (هوارث، 1377، ص156)
واژه «گفتمان» که سابقه آن در برخی منابع به قرن 14 میلادی می‌رسد، از واژه فرانسوی «discours » و لاتین «discourse-us»، به معنای گفت‌وگو، محاوره و گفتار و از واژه «discoursum/discourrer »؛ به معنای طفره رفتن، از سر باز کردن و تعلل ورزیدن گرفته شده است. (مک دانل، 1380، ص10) گفتمان، در حیطه غیرتخصصی خود، به معنای صحبت، مکالمه یا گفت‌وگو و دربردارنده نوعی هدف آموزشی است. از این‌رو، خطابه، موعظه، سمینار، سخنرانی و مانند آن را می‌توان نوعی گفتمان به شمار آورد. (مک دانل، 1380، ص10)
نظریه گفتمان اساساً در زبان‏شناسى متولد شد و تاکنون مراحل مختلفى را پشت سر گذاشته است. اگرچه زبان‏شناسى مدت‏ها از تحلیل گفتمان غافل مانده بود اما، برای نخستین‌بار در سال 1952 میلادی، «زلیک هریس»، زبان شناس ساختارگرای آمریکایی، واژه گفتمان را به‌عنوان یک اصطلاح در مقاله‌ای با عنوان «تحلیل گفتمان» در نشریه زبان به کار برد. هریس، در بررسی‌های زبان‌شناسی خود، توجه خود را به بررسی واحدهای بزرگ‌تر از جمله، معطوف کرد و آن را تحلیل گفتمان نامید. در این رویکرد از تحلیل گفتمان که بعدها به تحلیل گفتمان ساختارگرا معروف شد، گفتمان به مثابه زبان، بزرگ‌تر از جمله تعریف می‌شد.
سوسور زبانشناس سوئیسی با طرح ساختارهای زبانی، نخستین گامها را در ایجاد نظریهی گفتمان برداشت. از اینرو میتوان گفت که نظریههای گفتمان ریشه در نظریات سوسور در زبانشناسی دارد (حقیقت، 1385، ص457). سوسور زبان را نظامی از اصطلاحات مرتبط بدون ارجاع به زمان در نظر میگرفت و خصلت درزمانی و متحول آن را فرعی تلقی میکرد. زبان به مثابه نظام نشانهها شامل قواعد ضروری است که سخنور اگر میخواهد با دیگران ارتباط معناداری پیدا کند، باید به آن وفادار بماند. در اینجا ساخت ثابت زبان مدنظر سوسور است که به عنوان شبکهای از نشانهها، که هر یک به دیگری معنا میدهند، در نظر گرفته میشود. زبان به این معنا با گفتار متفاوت میشود؛ گفتار عمل فردی است، اما زبان امری اجتماعی است (سوسور، 1378، ص21) گفتار استفاده موقعیتمند زبان توسط کاربران در شرایط متفاوت است. سوسور به ساخت اصلی زبان اهمیت میدهد و گفتار را به دلیل رخنه سلیقهها و اشتباهات افراد ارزشمند تلقی نمیکند. عنصر اصلی زبان در نظریه سوسور نشانهها هستند. نشانهها دال و مدلول را به هم مرتبط میکنند؛ اما هیچ ارتباط ضروری و طبیعی حتی وضعی نیز بین دال و مدلول وجود ندارد. رابطه دال و مدلول اختیاری و اتفاقی است. (سوسور، 1370، ص27)
بنابراین، یک عنصر، دال یا کلمه، زمانی اهمیت دارد که در کل نظام به کار رود. کلمات و نمادها نیز چون اجزای بازی شطرنج، به مجموعه‌ای مشترک از ارزش‌ها و قواعد نیاز دارند. نظریه‌پردازان گفتمانی، نظریه سوسور درباره هویت ارتباطی نشانه‌ها را می‌پذیرند ولی تمایز دقیق زبان و گفتار را نمی‌پذیرند، و اعتقاد دارند نشانه‌ها، در کاربرد به معنا دست می‌یابند. هر نشانه بر اساس موقعیت‌های گوناگون، معانی متعددی به دست می‌آورد. از این رو، در این نظریه، تثبیت معنای نشانه، موقتی و زمانمند است و ساخت زبان، همواره در طی کاربرد تغییر می‌کند (صدرا، 1386، ص176)
زبان شناسی سوسوری بر آن بود که امکانات موجود برای معانی در هر زمان توسط چیزی مثبت (ایجابی) تعیین نمیشود؛ بلکه تنها بر اساس روابط منفی (سلبی) آنها با یکدیگر مشخص میشوند، چنانکه «زرد» عبارت است از «نه قرمز»، «نه نارنجی» و «نه سبز». در هر نظام، احتمالات موجود برای معنی، مشخص هستند، لیکن الزاماً هیچگونه معنی حقیقی یا مشخص وجود ندارد. گفتمان به مثابه نوعی کل تلقی میشود که تشکیلات یا سازمان آن در هر مقطع از تاریخ، «نه قابل تقلیل به تاریخ دورههای مختلف زندگی، اندیشه و نیات کارگزاران فردی (مولفین پاره گفتهها و کلامها) است، و نه قابل تقلیل به غایت شناسی فرافردی کشف و تکامل ذهنی (حقیقت پاره گفته و کلام) است» (مک دانل، 1380، صص67-69)
در سالهای میانی دهه 70 میلادی تحولی در شاکله معرفتی نظریه گفتمان ایجاد شد؛ و با وقوع رخداد «می 68» در فرانسه و متعاقب آن در آمریکا و دیگر کشورهای جهان، برخی متفکرین ساختارگرا، بوسیله نظریه گفتمان به تحلیل ساختارهای کلان اجتماعی پرداختند. آلتوسر، متفکر فرانسوی، مهمترین نظریه پرداز ساختارگرایی است که بر نظریههای گفتمان به خصوص در فهم از سوژه تاثیر گذاشته است. وی سوژه را مقهور ساختارهای ایدئولوژیک میدید و برای آن استقلال و آزادی عمل قائل نبود. به نظر او، ایدئولوژی، فرد را در موقعیتهای خاص قرار میدهد (interpellation) و اعمال خاص ناشی از این موقعیت از فرد انتظار میرود.
آلتوسر عقیده دارد که آگاهی از قِبَل ایدئولوژیها ساخته و پرداخته میشود. بر این اساس که ایدئولوژیها نظامهای معانیای هستند که افراد را از مناسبات و روابط تخیلی و غیرواقعی خارج ساخته و آنان را در درون روابط و مناسبات واقعیای که در آن به سر میبرند، قرار میدهد. (همان، ص90)
فرا ساختارگرایان و فرا مدرنیست‌ها با تأکید بر ضعف‌های نظریه سوسور و ساختارگرایان، بازنگری‌هایی را در این نظریه‌ به عمل آوردند. شاخصه مشترک این بازنگری‌ها، زیر سؤال بردن مفهوم «کلیت بسته» بود که سنگ زیربنای ساختارگرایی کلاسیک به شمار می‌رفت. بر این اساس، اگر هویت‌ها تنها تفاوت‌های موجود در نظام گفتمانی باشند، در آن صورت، هیچ هویتی به‌طور کامل شکل نمی‌گیرد، مگر آنکه نظام بسته‌ای باشد.
در این راستا «رولان بارتز»، باز تدوینی نو از منطق معنا ارائه میدهد. در دیدگاه بارتز، یک نشانه، می‌تواند به مثابه یک دال برای نشانه دیگر باشد؛ یک دلالت یا توارد ذهنی یا نظم ثانوی نشانه، که یک ارزش فرهنگی را معنا و مفهوم می‌بخشد. از این دیدگاه، یک نشانه، خود به صورت یک «حامل نشانه»(sign vehicle) برای حمل جنبه‌های دلالتی فرهنگ در می‌آید. بنابراین، کلماتی چون «زنجیر»، «دیوار»، «لاله»، «شب»، «سیاه»، «سفید» و مانند آن اگرچه هریک بر شیء و یا پدیده‌ای خارجی دلالتی صریح دارند، به‌طور ضمنی نیز هرکدام از بار و سویه‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی متعدد برخوردار هستند. (تاجیک، 1377، ص9)

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید