4-5. سازمان نیرومند و کارآمد73
4-6. استفاده از فنون جنگ‌های نا همطراز 75
4-7. عملیات تأثیر محور 79
4-8. استفاده از فنون جنگ‌های اطلاعاتی80
4-9. استفاده از سیاست دفاع غیرنظامی81
4-10. منابع انسانی متخصص و فن آواری‌های روز83
4-11. ملزومات تحقق بازدارندگی منطقه‌ای85
فصل پنجم: جمع بندی
5-1. مقدمه89
5-2. ایجاد حکومت اسلامی90
5-3. از بین بردن تضاد طبقاتی90
5-4. افزایش توان ملی 91
5-5. ارتقا توان بازدارندگی91
5-6. نخبگان سیاسی91
5-7. تهدیدهای اصلی91
5-8. اصل اسلام 92
7-5. دارا بودن حکومت و نهادهای امنیتی93
پیشنهادات 95
منابع
کتاب‌ها 97
مقاله‌ها 101
منابع انگلیسی104
سایت‌های اینترنتی و خبرگزاری‌ها104

پیشگفتار
حوزه مطالعات استراتژی‌های سیاسی جمهوری اسلامی ایران توسعه و تعالی چشمگیری داشته است به صورتی که در سه دهه گذشته ادبیات نسبتاً گسترده‌ای در زمینه تحلیل و تبیین استراتژی‌های سیاسی ایران خلق شده است. هر یک از اندیشمندان بر اساس ایستارها، ارزشها، برداشتها و چارچوبهای مفهومی خاصی به بحث و بررسی استراتژیهای سیاسی ایران پس از انقلاب اسلامی مبادرت ورزیده‌اند.
هدف این تحقیق توصیف و تبیین علمی و روشمند موفقیت یا عدم موفقیت استراتژی بازدارندگی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران با توجه و تاکید بر تأثیر گذار بودن انجام مانورهای نظامی در محدود سال‌های 1384 تا 1391 است. بنابراین از ادبیات موجود در حوزه مطالعات سیاست خارجی ایران برای استخراج ویژگی‌های استراتژی‌های سیاسی جمهوری اسلامی ایران استفاده شد به طوری که یافته‌ها و داده‌های علمی نویسندگان و تحلیل گران سیاست خارجی ایران نقش برجسته در تألیف این تحقیق داشته است.
از سوی دیگر سعی شده تا با پردازش داده‌های موجود در خصوص یازده مانور بزرگ نظامی ایران از سال 1384 تا 1391 در قالب یک چارچوب نظری و مفهومی، ویژگی‌های مهم واصلی مانورهای نظامی ایران که مخصوص نیروهای مسلح ایران بوده و در پیشبرد بازدارندگی این کشور موثر بوده ارائه شود و به همین علت متن متفاوت و متمایزی ارائه شده است. از این رو مهم‌ترین ویژگی تحقیق حاضر، نگاه تحقیق به تأثیر گذاری مانورهای نظامی در پیشبرد بازدارندگی ایران است.
بر این اساس تحقیق در پنج فصل تنظیم شده است. فصل نخست به بحث و بررسی کلیات تحقیق می‌پردازد، فصل دوم به مبانی و چارچوب نظری تحقیق اختصاص دارد محقق در این فصل معانی، خاستگاه، اصول کلی و موقعیت جغرافیایی ایران در خصوص بازدارندگی را به عنوان چارچوب و مبانی تحقیق واکاوی می‌کند. هدف این فصل توضیح چرایی رویکرد ایران به بازدارندگی است. در فصل سوم ویژگی‌های استراتژی‌های سیاسی ایران مورد واکاوی قرار گرفته وسعی شده ویژگی‌هایی از استراتژی‌های سیاسی دولت ایران از سال 1384 تا 1391 به صورت مشخص و بارز مورد بررسی قرار گیرند. که ما را قادر می‌سازد تا ماهیت چند عاملی ویژگی‌های استراتژی‌های سیاسی جمهوری اسلامی ایران را مورد توجه قرار دهیم و متغیرهای مستقل تأثیرگذار بر استراتژی بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران را تبیین نماییم. فصل چهارم تحقیق به توضیح و تبیین مانورهای نظامی ایران از سال 1384 تا 1391 اختصاص دارد. در این فصل ویژگی‌هایی از مانورهای نظامی ایران مورد بحث قرار گرفته که به صورت برجسته به عنوان ویژگی نیروهای مسلح ایران در دهه گذشته مورد توجه قرار گرفته است. در واقع این ویژگی‌ها وجه تمایز نیروهای مسلح ایران با سایر نیروهای نظامی است. در این فصل افزایش مانورهای نظامی از سال 1384 تا 1391 را محقق به عنوان حمایت از بازدارندگی ایران تلقی کرده و موفقیت بازدارندگی ایران را مربوط به ویژگی‌های منحصر به فرد نیروهای مسلح ایران دانسته.
در فصل پنجم نتایج به دست آمده از مطالعات ارائه شده و محقق سعی کرده چند پیشنهاد عملی در مورد مطالعات خود نیز ارائه دهد.
در حوزه عوامل تأثیر گذار بر استراتژی‌های سیاسی محقق در رساله، تقویت مردم سالاری، ایجاد حکومت اسلامی، از بین رفتن تضاد طبقاتی، داشتن سناریوی مشخص در سیاست خارجی، عدم تأثیرپذیری استراتژی‌های سیاسی از ویژگی‌های شخصیتی کارگزاران سیاسی، توجه به واقعیات اجتماعی ایران و دوری از بنیادگرایی را عوامل تأثیرگذار در موفقیت بازدارندگی ایران دانسته، همچنین در حوزه نظامی محقق، دست یابی ایران را به فن آوری روز دنیا، تجهیزات مدرن، داشتن رهنامه و راهبرد مناسب با تهدیدات متصور، استفاده درست از موقعیت جغرافیایی، استفاده از فنون جنگ‌های اطلاعاتی را عوامل موفقیت مانورهای نظامی ایران از سال 1384 تا 1391 دانسته. انجام این تحقیق مرهون و مدیون زحمات، الطاف، همکاری و همیاری بسیاری از فرهیختگان و دوستان گران سنگ است از این رو واجب می‌دانم از آنان سپاسگزاری کنم. از تمام نویسندگانی که از دسترنج علمی آنان به صورت مستقیم و غیر مستقیم در نگارش تحقیق بهره برده‌ام سپاسگزارم. از تمامی اساتید گروه علوم سیاسی و مدیر محترم گروه زبانهای خارجی دانشگاه تاکستان، اساتید محترم دانشگاه فرماندهی و ستاد ارتش به خصوص دکتر مهدی نجاتی پور و سرهنگ دکتر ایمانی و اساتید گروه امنیت ملی دانشگاه فارابی کمال تشکر و قدردانی را دارم. بر خود لازم می‌دانم از آقای شوندی و تمام پرسنل مهربان و باوفای بازداشتگاه دژبان ارتش و آقای پورمهر و زحمات دوست عزیزم جناب آقای داور خادمی و کاظم قاسمی تشکر و قدر دانی کنم. سرانجام دعای خیر پدر و مادرم و مساعدت معنوی همسرم و صبر و شکیبایی دخترم را ارج می‌نهم.

فصل اول
کلیات طرح تحقیق

1-1. طرح موضوع
استراتژی سیاسی نگران بعد تاریک طبیعت بشر است به این معنا که به بررسی راه‌های استفاده حکومتها از قدرت نظامی برای پیگیری منافعشان می‌پردازد. در حال حاضر قدرت نظامی به معنی ظرفیت برای کشتن، صدمه زدن، اعمال زور و تخریب است. استراتژی هنر توزیع و اعمال ابزار نظامی برای تحقق اهداف سیاسی است. این تعریف نشان می‌دهد قدرت نظامی می‌تواند همانند دوران جنگ در زمان صلح نیز مثمر ثمر باشد. الیوت کوهن می‌گوید: « در حال حاضر می‌توان قدرت نظامی را به عنوان یک طرح کلی برای استفاده از ظرفیت قهر مسلحانه-و در ارتباط با ابزار اقتصادی، دیپلماسی و روانی قدرت- تعریف کرد که به بهترین نحو ممکن سیاست خارجی را با وسایل آشکار، پنهان و ضمنی حمایت می‌کنند .
انجام مانورهای نظامی در مواقع مورد نیازآشکارترین حمایت ممکن از استراتژی‌های سیاسی در زمان صلح را به عمل می‌آورد. تولید انواع تسلیحات نظامی، دست یابی به فن آوریهای پیشرفته صنایع نظامی، خودکفایی در تولیدات صنعتی نظامی، به صورت پنهان و ضمنی استراتژی‌های سیاسی را حمایت می‌کنند.
تحصیل اهداف سیاسی وظیفه اصلی سیاستمداران است و توجه طراحان استراتژیک سیاسی به این معطوف است که چگونه میتوان از منابع نظامی برای تحصیل و یا حمایت از اهداف سیاسی استفاده کرد. به این منظور جمهوری اسلامی ایران نیز برای پیشبرد استراتژی بازدارندگی خود اقدام به انجام سلسله مانورهای نظامی کرده که البته از سال 1384 به بعد به علت حاکم شدن طیف جدیدی از حاکمان سیاسی در ایران وتاکید ایشان بر آرمان‌های اولیه و بنیادین انقلاب اسلامی، تعداد وکیفیت انجام این مانورها بسیار تغییر کرده است.
هر بررسی رضایت بخشی از نقش قدرت نظامی در تحصیل استراتژی‌های سیاسی، می‌بایست جای مناسب استفاده از قوای قهریه رادر عرصه کلی سیاست گذاری خارجی مشخص کند؛ که این موضوع در خصوص نیروهای مسلح ایران با پیچیدگی خاص همراه است به این علت که نیروهای مسلح ایران مستقیماً تحت فرماندهی رهبر انقلاب هستند و از دولت به عنوان کارگزاصلی و مجری استراتژی‌های سیاسی تبعیت نمی‌کنند. همچنین ویزگیهای شخصیتی وبنیادگرایی کارگزاران اصلی سیاست خارجی ایران از سال 1384 تا 1391 و شخص رئیس جمهور وپا فشاری ایشان بر دست یابی به انرژی صلح آمیز هسته‌ای، باعث به وجود آمدن چالشهای امنیتی، اقتصادی، سیاسی، نظامی به مراتب بیشتری نسبت به دوران مشابه قبل از سال 1384 در ایران شده و به نظر می‌رسد دلیل افزایش تعداد مانورهای نظامی ایران از سال 1384 تا 1391 نیز حمایت از بازدارندگی این کشور بوده.
در واقع استراتژی سیاسی بخش حایز اهمیتی از سیاست کلان حکومتی را تشکیل میدهد که از عرف و عادت و یا مقررات و قواعد مندرج در قانون اساسی تبعیت خواهد کرد؛ بنابراین بدیهی است تحت تأثیر دگرگونی‌های اجتماعی اصلاح‌طلبانه و یا انقلابی، استراتژی سیاسی نیز دست‌خوش تغییر و تحولاتی در اصول بینش و روش گردد.
با در نظر گرفتن تغییرات سیاسی و اجتماعی دگرگون ساز و سرنوشت سازی که از سال 1384 با به قدرت رسیدن دکتر احمدی نژاد و طیف سیاسی وابسته به او در ایران ایجاد شد. مطالعه استراتژیهای سیاسی ایران در این دوره البته با تاکید بر نقش توان نظامی درپیشبرد استراتژی بازدارندگی هدف اصلی این رساله خواهد بود.
در این رساله پژوهشگر قصد دارد تا بررسی نماید که مانورهای نظامی چه تأثیری در استراتژیهای سیاسی ایران در محدوده سالهای 1384 تا 1391 داشته است.
دیگر سؤالات فرعی که در این پژوهش به آنها پرداخته خواهد شد عبارتند از:
1. استراتژی‌های سیاسی ایران از چه ویژگیهایی برخوردارند؟
2. مانورهای نظامی ایران از سال 1384 تا 1391 از چه ویژگی‌هایی برخوردار بوده‌اند
1-2. اهمیت موضوع
تعیین اهداف سیاسی وظیفه اصلی سیاستمداران است و توجه طراحان استراتژیک سیاسی تنها به این معطوف است که چگونه میتوان به نحو موثری از منابع نظامی مشخص، برای تحصیل اهداف سیاسی استفاده کرد. انجام مانورهای نظامی یکی از راه‌های استفاده از منبع نظامی برای تحصیل هدف سیاسی در زمان صلح بوده. به نظر می‌رسد با توجه به تهدیدهای گوناگون و صف بندیهای جبهه استکبار و حساسیتهای موجود در منطقه خلیج فارس، انجام مانورهای نظامی، نقش و تأثیر این مانورها در پیشبرد استراتژی بازدارندگی ایران از اهمیت خاص برخوردار باشد.
1-3. سؤال اصلی
مانورهای نظامی در سالهای 1384 الی 1391 هجری شمسی چه نقشی در استراتژی‌های سیاسی جمهوری اسلامی ایران داشته است؟
1-4. فرضیه
مانورهای نظامی بین سالهای 1384 تا 1391 هجری شمسی در پیشبرد استراتژی‌های سیاسی جمهوری اسلامی ایران (بازدارندگی، جلوگیری از محاصره اقتصادی،باز نگه داشتن مسیرهای آبی، تامین امنیت کشتیرانی، افزایش قدرت و نفوذ ایران در منطقه خلیج فارس) موثر بوده است.

1-5. مفاهیم
جنگ ناهمطراز:
عمل نمودن، سازمان دادن و تفکر متفاوت از دشمنان جهت به حداکثر رساندن مزیت‌های مربوطه به خود، بهره برداری از نقاط ضعف دشمن، کسب ابداع یا نوع آوری یا کسب آزادی عمل بیشتر که می‌تواند راهبردی سیاسی، راهبردی نظامی-عملیاتی یا تاکتیکی یا ترکیبی از همه این‌ها باشد که باید متضمن روش‌ها، فن آوری ها، ارزش‌ها، سازمان‌ها، دورنمای زمانی یا ترکیبی از بعضی از این‌ها باشد. (اساتیدگروه تاکتیک دانشگاه جنگ، 1388: 44)
مانور نظامی: انجام تمرین‌های نظامی برای ایجاد آمادگی در نیروهای مسلح برای مقابله یا خنثی کردن تهدیدهای احتمالی داخلی و خارجی (همان: 1)
استراتژی: کاربرد قدرت نظامی برای کسب اهداف سیاسی است. به عبارت دقیق تر استراتژی در تئوری و عمل استفاده و تهدید به استفاده از قدرت سازماندهی شده برای کسب اهداف و مقاصد سیاسی است. (جان بیلیس، 1388:14)
بازدارندگی:
بازدارندگی یک استراتژی اجبار- محور است، لارنس فریدمن در کتاب خود بازدارندگی را به‌کارگیری بالقوه یا بالفعل زور برای اعمال نفوذ بر کنش یک کارگزار مخیر تعریف کرده زمانی می‌توان بر کنش‌های یک کارگزار مخیر اعمال نفوذ کرد که با رضایت همراه باشد؛ و به‌کارگیری زور زمانی مصداق می‌یابد که دیگر نتوان کارگزار را مخیر و صاحب اراده محسوب کرد. (لارنس فریدمن، 1388: 18)

1-6. روش تحقیق
روش انجام این تحقیق، توصیفی – تحلیلی بوده با استفاده از اسناد موجود به تاثیر گذاری مانورهای نظامی در استراتژیهای سیاسی ایران می‌پردازد و روش گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌ای، فیش برداری، بوده است.
گردآوری اطلاعات عمدتاً با روش کتابخانه‌ای شامل فیش – برداری از کتب و نشریات داخلی، مقالات و پایان نامه‌های دانشجویی، منابع اینترنتی و استفاده از آمارها، جداول و نقشه‌ها بوده است…
1-7. روش تجزیه و تحلیل اطلاعات:
برای رسیدن به چارچوب منطقی تحقیق، ابتدا مانورهای نظامی ایران از سال 1384 تا 1391 مورد بررسی تجزیه و تحلیل قرار گرفت. سپس ویژگیهای استراتژی‌های سیاسی ایران مورد بررسی قرار گرفت. چارچوب نظری بازدارندگی در یک فصل جداگانه مورد بررسی قرار میگیرد و سپس ویژگیهای مانورهای نظامی ایران بررسی می‌شود. تلاش شد در طول تحقیق به رابطه علت و معلولی بین استراتژی بازدارندگی و انجام مانورهای نظامی ایران اشاره شود. در نهایت از تمام پژوهش‌های پیشین فیش برداری وجمعبندی شد سپس تمام اطلاعات به دست آمده مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گرفت وطبق پلان مورد نظر سازماندهی شد. سعی شده از روش تحلیل محتوا برای بررسی و تجزیه و تحلیل داده‌ها استفاده شود.
1-8. اهداف تحقیق
1. بررسی تأثیر مانورهای نظامی درموفقیت استراتژی بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران.
2. بررسی تأثیر مانورهای نظامی در افزایش قدرت و نفوذ ایران در منطقه خلیج فارس
3. بررسی تأثیر مانورهای نظامی درتامین امنیت کشتیرانی و باز نگه داشتن مسیرهای دریایی و جلوگیری از محاصره اقتصادی.
1-9. پیشینه تحقیق
طی جستجوهای زیادی که اینجانب در منابع کتابخانه‌ای و اینترنتی انجام دادم هیچ‌گونه تحقیق ویا پژوهشی در خصوص موضوع این رساله و یا موضوع‌های شبیه صورت نگرفته بود. البته سعی شده تا از تحقیقات و مقاله‌هایی با موضوع مؤلفه‌های اصلی این تحقیق (مانورهای نظامی، استراتژی‌های سیاسی) برای پیشینه تحقیق استفاده شود. تمایز تحقیق حاضر با سایر پژوهش‌های انجام شده در ترکیب مؤلفه نظامی و نقش آن درموفقیت استراتژی بازدارندگی ایران است که تا کنون مورد بررسی قرار نگرفته بود. امید است انجام این تحقیق برای پژوهشگران این رشته مفید باشد.
الف) ویژگی مانورهای نظامی
درکتاب تبیین فرازهایی از اندیشه دفایی-نظامی فرماندهی کل قوا اثر جمعی از نویسندگان دانشکده علوم انسانی دانشگاه افسری امام علی چاپ 1388 برخی از ویژگی‌های مانورهای نظامی جمهوری اسلامی ایران چنین آمده:
1. حفظ وایجاد آمادگی رزمی کامل برای مقابله با هر نوع تهدید احتمالی.
2. بالا بردن روحیه همکاری جهت انجام عملیات مشترک ارتش، سپاه.
3. تمرین تاکتیک‌های از پیش تعیین شده نظامی.
4. آزمایش سلاح و مهمات جدید وتازه که عمدتا ساخت صنایع داخلی است.
5. آموزش پرسنل نظامی با شرایط واقعی میدان نبرد.
6. انتقال تجربه از بازماندگان جنگ تحمیلی به نسل‌های بعد.
7. به محک تجربه درآوردن نظم وانضباط نیروهای مسلح.
8. اتکا به قابلیتها وظرفیت های درونی برای رسیدن به توان بازدارندگی و تهدید هر نوع متجاوز با پاسخ صریح وقاطع. (جمعی از نویسندگان دانشکده علوم انسانی دانشگاه افسری امام علی، 1388: 60 تا 65)
مجله سیاسی –نظامی صفیر در شماره 293 خود، اسفند 1387 می‌نویسد:
مانورهای نظامی ایران نشانگر نوعی استراتژی خاص وجدیدی است که فرماندهان نظامی ایران برای مقابله با تهدیدهای نظامی فرا منطقه‌ای سعی در بکارگیری آنها دارند. این مجله می‌نویسد: واکنش سریع نیروهای مسلح در مقابل هر نوع تجاوز، توان پاسخ گویی به تجاوز دشمن با فرض حمله به تمام وسعت جغرافیای ایران ازتاکتیکهای مورد نظر فرماندهان ایرانی است. در این مقاله تاکید شده که فقط داشتن توان پاسخ گویی کافی نیست و استراتژیستهای نظامی ایران بایستی تمام نقاط آسیب پذیر جغرافیایی ایران را شناسایی کنند. (داور خادمی، 1387: 15)
همین مجله در شماره 295 خود در سال 1388 می نویسد:
استفاده از تاکتیک جنگ نامتقارن مهمترین ویژگی مانورهای نظامی ایران است. این مجله اشاره می کتد امروزه دوران جنگهای منظم و کلاسیک به سر آمده و قدرت نظامی در جنگ موفق خواهد بود که زمین و زمان و انعطاف و واکنش سریع و قدرت انتقال بالای تجهیزات و نفرات را در اختیار داشته باشد. (مهدی نجاتی پور، 1391: 26)
مجله سیاسی –راهبردی بصائر در شماره 325 خود در دی ماه 1391 می‌نویسد
سرعت بالای جابه‌جایی نیروها، استفاده از فن آوریهای ارتباطی روز، استفاده از مهمات هوشمند، استفاده از تاکتیک‌های جنگ نامتقارن وناهمطراز، استفاده از محققین داننشگاهی-صنعتی، همکاری واستفاده از ساکنین و اقوام بومی مناطق مختلف مرزی کشور، استفاده از ظرفیتهای آب و هوایی کشور از ویژگیهای مانورهای نظامی ایران است. (مهدی نجاتی پور، 1391: 45)
ب)ویژگی استراتژیهای سیاسی
علیرضا ازغندی در کتاب چارچوب‌ها و جهت گیری‌های سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران به بررسی عوامل و مؤلفه‌های داخلی و خارجی اثر گذار در سیاست خارجی ایران می‌پردازد. ایشان در اثر خود از زمان دولت ملی دکتر مصدق تا دولت دکتر احمدی نژاد همواره به نفوذ قدرت‌های بیگانه در تدوین سیاست خارجی ایران، به عنوان عامل و ویژگی مهم برای تعیین اولویتها ی سیاست خارجی ایران اشاره می‌کند. دکتر ازغندی می‌گوید: (دامنه نفوذ سیاسی و اقتصادی بیگانگان بر امور داخلی و روابط خارجی به نحوی بوده که در شرایط خاص تاریخی آزادی عمل و تصمیم گیری و اتخاذ گزینه‌های ممکن در طراحی جهت گیری‌های سیاست خارجی را بسیار محدود و حتی نا ممکن ساخته بود).
توجه برخی از کارگزارن حکومتی ایران به باز نگری در مبانی فکری وطرح پرسش‌های اساسی و تاکید آنان برضرورت طرح و تدوین نظرات جدید و تلاش در تطبیق آنها با شرایط و الزامات اجتماعی و سیاسی جامعه ایران از ویژگیهای بارز تحولات سیا سی ایران از سال 1384 تا 1391 بوده است.
ظهور بازیگران سیاسی جدید ونوع نگرش بسیار منفی آنها به سرشت و ماهیت نظام بین‌الملل در دهه گذشته باعث تاکید آنها بر آرمانهای انقلاب و اصول مکتب شیعی شده است؛ که شاید بارزترین ویژگی استراتژیهای سیاسی دهه گذشته در دولت احمدی نژاد بوده.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

در کتاب دکتر ازغندی شخصیت محوری و جهان شمولی، نقش بسیار تعیین کننده رهبری در فرایند تصمیم گیری و اجرا، تعقیب اهداف فرا ملی، بی ثباتی سیاسی مستمر داخلی، نگاه عمدتا امنیتی کارگزاران حکومتی به نظام بین‌الملل وبازیگران اصلی آن، دیگر ویژگی‌های استراتژیهای سیاسی ایران در سالهای 1384 تا 1391 عنوان شده است.
توجه تمام کارگزاران سیاسی صده گذشته ایران به استراتژی موازنه به منظور متوازن سازی نفوذ قدرت‌های خارجی و افزودن بر دامنه آزادی عمل در فرآیند تصمیم گیری‌ها از ویژگی‌های مشترک کارگزاران سیاسی ایران بوده است.
توازن قدرت ازنظر کارگزاران سیاسی ایران در کتاب دکتر ازغندی از ایجاد هر نوع استیلای جهان شمول جلو گیری می‌کند، موجودیت عناصر تشکیل دهنده نظام و خود نظام را حفظ می‌کند، ثبات و امنیت متقابل را در نظام بین‌الملل تأمین می‌کند، با جلو گیری از بروز جنگ به تداوم صلح کمک می‌کند پس کشوری که مجری این استراتژی باشد به خود اجازه نمی‌دهد ثبات و تعادل موجود را به ضرر دیگر کشورها بر هم بزند و از طرف دیگر فرصت مناسبی به دست می‌آورد تا خود را از زیر سلطه قدرتهای برتر برهانند و آزادی عمل بیشتری در فرایند تصمیم گیری به دست آورند؛ لذا به اقتضا ساختار قدرت و شرایط اجتماعی داخلی، سنخ و ماهیت نظام بین‌الملل ومیزان نفوذ و اعمال قدرت بازیگران اصلی نظام بین‌الملل، گونه‌ای از موازنه را در سیاست خارجی خود اتخاذ و به اجرا می‌گذارند که فشار کمتری از سوی ساختار بین‌المللی تحمل کرده و در راستای تأمین منافع ملی موثر باشد.
سید حسین سیف زاده در کتاب خود با عنوان سیاست خارجی ایران که در سال 1384 منتشر شده با نگرشی آرمان گرایی واقع نگر و یا در واقع با توجه به هر دو عامل عین و ذهن به بررسی بسیار دقیق سیاست خارجی ایران پرداخته است. به اعتقاد او برخورد انسان با واقعیت هم متأثر از جبریت های مادی است و هم متأثر از نیت و اراده انسانی از این رو به جای تاکید بر جبر و یا اختیار دو مفهوم مقدورات و معذورات را برای بررسی سیاست خارجی به کار گرفته است. به اعتقاد او مقدورات تابعی از دو دسته قدرت‌های نرم افزاری (حقانیت مدیریت و…) و سخت افزاری (ساختار قدرت نظامی، اقتصادی) می‌باشد؛ و معذورات محیطی معطوف به مسائلی چون نظم جهانی، نظام سلسله مراتبی غیر دستوری، عوامل قدرت فزاینده جهانی شدن، انقلاب اطلاعات و فن آوری می‌باشد.
پیام اصلی کتاب سیف زاده آن است که توان مبادلاتی و تأمین منافع کشور تابعی از قدرت ملی آن کشور است و هم صدا با واقع‌گراها ادعا می‌کند که قدرت صرفاً مساوی با مجموعه توان نظامی یک کشور نیست بلکه قدرت به عنوان میزان توان بازیگر الف در تغییر کنش بازیگر ب تعریف می‌شود. نویسنده از تجارب تاریخی کمک می‌گیرد که تلفیق بین دو نوع قدرت مادی خودخواهانه و قدرت معنوی، اخلاقی، انسان امکان پذیر است و اگر ما ایرانیان در سه قرن و نیم گذشته نتوانستیم ازاین سیاست استفاده کنیم، به خاطر نابخردی و ناکار آمدی کارگزاران سیاست خارجی بوده است. دکتر سیف زاده سپس به تجزیه و تحلیل جهت گیری‌های مختلف در سیاست خارجی یعنی موازنه مثبت می‌پردازد و به این نتیجه دست می‌یابد که با عنایت به تحولات در هر سه محیط داخلی، منطقه ای و جهانی بر خلاف موازنه مثبت منعفلانه یا برعکس موازنه منفی منفعلانه توسل به استراتژی موزانه مثبت فعلانه به عنوان یک ضرورت گریز ناپذیر می‌باشد.
در آخر نویسنده به این نتیجه می‌رسد که هیچ یک از دو استراتژِی سیاست خارجی یعنی موازنه منفی و مثبت در عصر جهانی شدن مفید فایده و تأمین کننده منافع ملی نمی‌باشد و به عنوان جهت گیری جایگزین، موازنه مثبت فعلانه را مطرح می‌سازد.
سیف زاده در بخش سوم کتاب خود با رویکرد منطقه‌ای مقدور ات و معذورات ایران را در جهت تحقق اهداف سیاست خارجی در کشورهای آسیایی و منطقه‌ای بررسی می‌کند و به این نتیجه می‌رسد که ایران با توجه به ملاحظات منطقه‌ای خود و با وقوف بر فرصت‌ها و یا چالش‌ها امنیتی ناشی از رخدادهای سیاسی و اقتصادی در همسایگان غربی و شرقی و جنوبی و شمالی و با نگرش استراتژِیک به جای نگرش ائدئولوژیک امکانات و ملزومات وابستگی متقابل که بعدی تمدنی دارد و هم گرایی که بعد فرهنگی دارد، فراهم آورد.
در بخش چهارم: مقدورات و مؤلفه‌های قدرت ملی و تأثیر آن بر ارتقای منافع ملی و منزلت استراتژیک ایران در عرصه سیاست خارجی را مورد بررسی قرار داده و می‌نویسد: ایران باید
1-سطح تعامل و اثر گذاری در سطح جهان را گسترش دهد
2- از تقابل با دیگران بپرهیزد و از دشمن تراشی خودداری کند
3- سیاست تنش زدایی و تعامل سازنده را فعلانه ادامه دهد
4- کثرت گرایی را در عرصه بین‌المللی بپذیرد و دموکراسی در داخل را با ایجاد نهادی مدنی گسترش و تحقیق بخشد.
و در بخش آخر کتاب سیف زاده اظهار امیدواری می‌کند که سیاست خارجی ایران اعمال مدیریت صحیح داخلی و خارجی و موثر منابع قدرت به سطح هژمون منطقه ارتقا دهد پیشنهادات او عبارتند از:
1- استراتژی عبور از بحران داخلی و خارجی و خروج از بحران بین‌المللی: بازیگر هنجار پذیر
2- استراتژی نهادینه کردن قابلیت‌های ظرفیت سازی فزاینده قدرت: تثیبت قدرت ملی
3- استراتژی نهادینه ساختن ادغام تعامل گرایانه کشور در ساختار قدرت جهانی (قدرت منطقه‌ای شدن)
4- استراتژی مدیریت شبکه سازی قدرت منطقه: قدرت هژمونیک منطقه‌ای هم ساز با ساختار توضیع قدرت جهانی
1-10. موانع ومشکلات
با توجه به اینکه یکی از موئلفه‌های اصلی تحقیق حاضر مانورهای نظامی بوده مهم‌ترین مانع و مشکل درراه انجام این تحقیق سختی و عدم دسترسی به اسناد و اطلاعات موجوددر مورد مانورهای نظامی بود.
1-11. سازماندهی
برای رسیدن به چارچوب منطقی تحقیق، ابتدا مانورهای نظامی ایران از سال 1384 تا 1391 مورد بررسی تجزیه و تحلیل قرار گرفت. سپس استراتژی‌های سیاسی ایران مربوط به سال 1384 تا 1391 مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گرفت (با تاکید بر استراتژی بازدارندگی). تلاش شد در انجام تحقیق از نظریه لارنس فریدمن و فیل ویلیامز در خصوص بازدارندگی استفاده شود. بازدارندگی از نظر این دو اندیشمند نقطه اتکای صلح و امنیت بین‌المللی از خلال سالهای 1945 میلادی به بعد به شمار می‌آید.
تئوری کنترل تسلیحات، جنگ محدود، به صورت ضمائم این استراتژی سیاسی توسعه یافته‌اند که با حملات یازده سپتامبر و ورود تئوری حمله پیشدستانه از سوی کارگزاران سیاسی وقت امریکا، بازدارندگی وارد چالشی جدید شد. فریدمن و ویلیام هدف از پیش گرفتن بازدارندگی را حفظ منافع حیاتی و حمایت از نظم حاکم بین‌المللی و به طور همزمان ممانعت از بروز جنگ جهانی دیگر میدانند.
آنها ساده‌ترین شکل بازدارندگی را نوع ویژه‌ای از روابط اجتماعی یا سیاسی میدانند که در آن یک طرف سعی در نفوذ در رفتار دیگری در جهت مطلوب خود دارد.
بازدارندگی از منظر این دو اندیشمند دارای سه شرط اساسی است که عبارتند از: توانایی، ارتباط، اعتبار
توانایی تنها در توان فیزیکی خلاصه نمی‌شود بلکه یک ژست موفق بازدارنده به اقناع رقیب احتمالی در مورد حجم بالای خسارت وارد آمده در صورت حمله بستگی دارد.
ارتباط به آن معنا است که بازدارنده، دشمن را از حدود اعمال ممنوعه و اتفاقی که در صورت عدول از آن خواهد افتاد، آگاه می‌سازد.
اعتبار به شخصیت بازدارنده برمیگردد یعنی برای وارد آوردن خسارت تهدید شونده باید کاملاً مطمئن باشد که در صورت اقدام عملی معیین، به شکل خودکار خسارت و ضایعات غیر قابل قبولی بر او تحمیل می‌شود.

فصل دوم
چارچوب نظری تحقیق

2-1. مقدمه:
فلسفه و علت وجوبی ارتش‌ها در زمان صلح منشعب از تفکر بازدارندگی می‌باشد؛ به همین دلیل هزینه‌های گزاف خرید تسهیلات و تجهیزات نظامی بر اقتصاد کشورها خواسته شده تحمیل می‌گردد و از این رو متفکران و اندیشمندان مختلف در تخصص‌های گوناگون با بررسی نظریات مختلف وبا استعانت از تجارب جنگی خود و سایر ملل در مسیر کسب بازدارندگی به روش‌های مختلف گام می‌نهند. (مهدی نجاتی پور، 1389: 3)
در دنیای امروز، تأمین امنیتی همه جانبه در برابر تهدیدات خارجی، نمی‌تواند از دو صورت خارج باشد. یک کشور فرضی یا باید با توسل به راهبرد اتحاد و ائتلاف با قدرتهای بزرگ امنیت خود را تأمین کند، مانند بسیاری از کشورهای منطقه یا اینکه با تکیه بر منابع ملی و خوداتکائی دفاعی که هزینه بر و وقت‌گیر نیز می‌باشد به تأمین امنیت خود بپردازد. اکنون که هیچ اتحاد راهبردی بین جمهوری اسلامی ایران و دیگر کشورها مقدور نیست، چرا که در دو طرف مسئله اشتراک منافع وجود ندارد، بلکه تقابل منافع است گر چه این تقابل برخی مواقع تحت تأثیر تاکتیک‌های موقت، فروکش می‌کند اما از منظر راهبردی، تقابل جمهوری اسلامی با غرب ریشه‌ای است. از این رو تنها راه ممکن و عقلایی فرا روی ایران خوداتکائی در زمینه دفاعی است. مسئله‌ای که در دوران دفاع مقدس تجربه شده و به اثبات رسید، که حفظ تمامیت ارضی کشور پس از دویست سال برای اولین بار و بدون اینکه از اصول و آرمانهای انقلاب عقب‌نشینی شود در سایه خوداتکائی دفاعی مبتنی بر فرهنگ شهادت و ایثار بدست آمد. از نظر امنیتی بهترین سلاح برای جلوگیری از نابودی کامل، اتخاذ استراتژی بازدارندگی است.
بازدارندگی در طول نیم قرن گذشته با تعریف جدید خود و تکیه بر سلاح‌های غیر متعارف توانسته استراتژی تعیین کننده در روابط بین‌الملل باشد. این دیدگاه با تأکید بر اصالت «قدرت» در روابط انسانها، مسلح بودن را عامل آرامش و برقراری صلح می‌داند. بر این اساس به نظر می‌رسد شناخت بیشتر مفاهیم بازدارندگی و اهتمام بیشتر سیاست مداران و استراتژیست های نظامی کشور به ضرورت تقویت بنیه دفاعی و انجام مانورهای نظامی منظم با استفاده از تجهیزات با فن آوری روز دنیا و تغییر ساختاری نیروهای مسلح برای بالا بردن سرعت تحرک و جابه‌جایی و ایجاد هماهنگی بین نیروهای مسلح با سایر سازمانها باعث تحکیم وضعیت بازدارندگی ایران است. اولین کلماتی که خداوند به انسان گفت در بر دارنده یک تمدن بازدارنده بود خداوند در اولین قانون خود (شما می‌توانید از هر میوه‌ای در بهشت بخورید) یک استثنای مهم و سرنوشت ساز را نیز افزود و فرمود: اگر درخت میوه ممنوعه را بخورید.
بازدارندگی برگرفته از این ضرب‌المثل رومی است که ((اگر آرزوی صلح داری برای جنگ آماده باش)) این ضرب‌المثل همیشه استدلال متداولی برای حفظ ظاهر جنگ‌طلبانه بوده است
وزارت دفاع امریکا معتقد است «توانایی یک کشور برای کاربرد سریع و رشد همه یا بعضی از عناصر قدرت ملی (سیاسی، نظامی، اقتصادی و…) برای پاسخ گویی به بحران‌ها، جنگها و تقویت ثبات منطقه‌ای را بازدارندگی گویند. (لارنس فریدمن 1386: 66، 68، 70)»
2-2. خاستگاه بازدارندگی معاصر
آغاز کاربرد واژه بازدارندگی در مطالعات استراتژیک معاصر را معمولاً به دیدگاه‌های اولین نظریه پردزان نیروی هوایی آمریکا در دهه‌های 1920 و 1930 م نسبت می‌دهند. آنها تنها راه پیشگیری از حملات گسترده هوایی را نشان دادن ظرفیت مقابله به مثل به طرف مقابل می‌دانستند (ویلیامز فیل، 1388: 110) تجربه جنگ جهانی دوم آشکار ساخت رابطه بین آفند و پدافند پیچیده‌تر از آن چیزی است که نظریه‌پردازان پیش بینی کرده بودند اما در دنیای پس از جنگ به نظر می‌رسید صورت بندی استفاده از بازدارندگی به موقع تر و مناسب تر باشد. این وضعیت به خاطر تسلیحات هسته‌ای بود که هر چه بیشتر آشکار می‌شد جنگ هسته‌ای بدون خطر و بروز فاجعه‌ای بزرگ امکان ندارد. ارجحیت حزم و احتیاط بر تهور نیز رفته رفته بیشتر می‌شد و انجام جنگ هسته‌ای بدون خطر و بروز فاجعه‌ای تمام عیار اصلاً امکان نداشت. در نتیجه باز دارندگی به مدت چهار دهه بر مناظرات مربوطه به استراتژی‌های سیاسی کلان مسلط شد و همه خصاص یک مفهوم متعارف را به دست آورد.
جرمی بنتام معتقد بود وضعیت بازدارندگی در صورتی می‌تواند تحقق یابد که میزانی از وضوح و پیش بینی پذیری در محکومیت و نیز تناسب میان جرم و مجازات وجود داشته باشد. (همان: 50)
برای فهم بهتر بازدارندگی چند ویژگی مهم تبینی را می‌توان برای آن برشمرد.
نخست اینکه بازدارندگی بدون آنکه بی محابا و بی ملاحظه گرانه باشد قاطع جلوه می‌کند به این منظور نیروی نظامی فقط برای مهار دشمن مورد استفاده قرار می‌گیرند. انجام مانورهای نظامی ایران نیز شاید به جهت مهار تهدیدهای موجود در منطقه بوده و ایران سعی در کنترل و مهار دشمنان خود دارد.
دوم آنکه: با توجه به اینکه سر در آوردن از جزئیات هسته‌ای مشکل است عصر هسته‌ای استراتژی را به بازدارندگی و بازدارندگی را به یک فعالیت فکری اصرار آمیز و پیچیده تبدیل می‌کند. سلاح هسته‌ای ابزارهایی بودند که امریکا به کمک آنها توانست هزینه‌های جنگ را آنقدر بالا ببرد که مسکو را مجاب سازد فکر تجاوز و حمله را از سر بیرون کند و در عین حال متحدان امریکا نیز خیلی زیاد به زحمت نیفتند.
ویژگی سوم بازدارندگی این بود که در مقام عمل، بهتر از سطوح نظری نتیجه بخش بوده چون دور نمای جنگ هسته‌ای از هر جهت نوعی حزم و احتیاط خوشایند را تشویق می‌کرد. سیاستمداران که از پیامدهای شکست آگاه بودند می‌کوشیدند از جنگ پرهیز کنند.
چهارمین ویژگی بازدارندگی که به علت طولانی شدن جنگ سرد به وجود آمد عدم تحرک نهادهای بین‌المللی بود به صورتی که هر گونه بازنگری در تمهیدات دفاعی و موضع گیری‌های زمان جنگ به نام طرحی برای مجاب کردن دیگران به آغاز نکردن جنگ، توجیه می‌شد از این و به ندرت اقدامی صورت می‌گرفت که از آن به عنوان بازدارندگی یاد نشود.
بازدارندگی به موضوعی مبدل گشت که به حفظ وضع موجود کمک نمود؛ اما از آنجا که بازدارندگی متحدان را نیز پوشش می‌داد «موسع» بود و از آنجا که دشمنان بالقوه را نیز شامل می‌شد متقابل بود. تهدیدهای بازدارنده‌ای که در مواقع بحران به کار گرفته شده بودند فوری بودند اما پس از آن چنان تأثیر چشمگیری داشتند که ماهیت کلی می‌یافتند. تهدیدهای بازدارنده با این هدف طرح ریزی شده بودند که از طریق آثار دشمن را متقاعد سازند. جنگ دشوار خواهد بود و از طریق مجازات دشمن را مجاب نمایند. تحصیل درد تحمل ناپذیر، بیشتر از سودهایی که کسب می‌کند خواهد بود.
بر این اساس بازدارندگی به حد یک نظریه کلی در مورد روابط استراتژیک ارتقا یافت و بر همین اساس مورد حمله قرار می‌گرفت و یا از آن دفاع می‌شد. (جان گارنت، 1383: 77)
بازدارندگی راه میانه‌ای بین مماشات و تجاوز را در پیش می‌گیرد پیش از هر چیز حزم و احتیاط را می‌ستاید و همین خصیصه است که مقامات دولت‌ها و دیپلمات‌ها را شیفته خود می‌سازد اما با تمام این اوصاف این شیفتگی هرگز الهام بخش متابعت مردم کشورها نشد و بسیاری با حمل پلاکارت هایی که درخواست صلح و خلع سلاح بر آنها نقش بسته بود تظاهرات می‌کنند.
2-3. معنای بازدارندگی
بازدارندگی یک استراتژی اجبار- محور است، لارنس فریدمن در کتاب خود بازدارندگی را به‌کارگیری بالقوه یا بالفعل زور برای اعمال نفوذ بر کنش یک کارگزار مخیر تعریف کرده زمانی می‌توان بر کنش‌های یک کارگزار مخیر اعمال نفوذ کرد که با رضایت همراه باشد؛ و به‌کارگیری زور زمانی مصداق می‌یابد که دیگر نتوان کارگزار را مخیر و صاحب اراده محسوب کرد. (فریدمن: همان: 80)
استراتژی اجبار- محور دربردارنده استفاده هدفمند از تهدید به زور برای اعمال نفوذ بر انتخاب‌های استراتژیک طرف مقابل است
در فرهنگ انگلیسی آکسفورد فعل بازداشتن این گونه تعریف شده است.
مانع شدن یا جلوگیری کردن یا مهار کردن از طریق ترس، به وحشت انداختن از هر چیزی، مهار کردن یا ممانعت کردن از دست به کارشدن یا اقدام کردن با هرگونه عامل خطر یا رنج. بازدارندگی دربردارنده برداشت نهادینه شده یک دولت یا گروهی از دولت‌ها است که به رغم خصومت مستمر، انتظار نمی‌رود از طریق ابزار نظامی بتوانند اقدامات خود را با دولت یا مجموعه دولت‌های دیگر حل و فصل کنند؛ اما با این حال قابل تصور است که اگر رابطه‌ای بی ثبات شود و چنان به نظر برسد که فرو می‌پاشد. (فرهنگ انگلیسی آکسفورد، 1379: 145)
در این صورت دغدغه توانمندهای بازدارندگی نیز ممکن است به وجود آید و این به نوبه خود می‌تواند آن رابطه را متشنج کند. مسئله سیاسی همانا حفظ گزینه‌های فراروی امکان وقوع بازدارندگی در جو سیاسی است در این حالت توانمندی‌ها فوق‌العاده تحلیل می‌روند و تنها مایه دلخوشی نیز تحلیل رفتن توانمندی‌های طرف مقابل خواهد بود. در این حالت علاوه بر عوامل متعدد اقتصادی، فنی، سیاسی، فرهنگی، برآورد ساختار نیروی طرف مقابل نیز بر ساختار نیروی هر یک از طرفین تأثیر خواهد گذاشت و دولت‌ها در مورد کارآیی نظامی و آمادگی جنگیدن، نگرانی بیشتری دارند این وضعیت نشان می‌دهد کشوری که بازدارندگی بر آن اعمال می‌شود منافع حیاتی کشوری را که بازدارندگی را اعمال می‌کند درک می‌نماید و می‌پذیرد که می‌بایست به آن منافع حیاتی احترام بگذارد.
این وضعیت هر چه بیشتر به طول بینجامد، تساهل در برابر ناهمسانی‌ها در زمینه توانمندی‌های نظامی و رواداری نسبت به تغییرات سیاسی افزایش خواهد یافت و احتمال ثبات نیز بیشتر خواهد بود؛ و در نتیجه طرفین به سمت حل و فصل خصومت سوق پیدا می‌کنند تغییر سیاسی که این خصومت را تشدید می‌کند. باعث ایجاد بی ثباتی و گرایش به سمت بحران خواهد شد. بخش اعظم این معضلات ناشی از قصور در ایجاد ارتباط موثر با کشورهایی است که قرار است بازدارندگی در برابر آنها اعمال شود. توصیف اینکه مخاطب بازدارندگی کیست و دوستان و متحدان و طرف‌های دخیل چگونه بازدارندگی را اعمال می‌کنند. فضای استراتژیک کاملی را نمایش می‌دهد. به ویژه در زمانی که حمایت آنها در قدرت آزمایی بعدی نیز حیاتی باشد این مسئله تبیین می‌کند چرا اقدامات بازدارنده با وجود آنکه مطابق با اهداف استراتژیک عمل می‌کنند. باز هم ممکن است ناموفق ظاهر شوند. وقتی هیجان و شدت یک بحران فروکش کند رفته رفته از نگرانی اولیه از مواضع و رفتار دشمن دور می‌شود و به سمت ایجاد اطمینان اولیه از مواضع و رفتار دشمن در میان افکار عمومی و متحدان در مورد مسئولیت‌ها و تعهدات، گرایش‌های دشمن ایجاد می‌شود. استقرار نیروهای نظامی و اعلانیه های علنی این ملاحظات را منعکس می‌سازد و رفته رفته توجه به تأثیر آنها بر دشمن کمتر می‌شود. از این رو خطر القای احساس بی تفاوتی و یا تحریک انگیزی وجود دارد و چه بسا این امر باعث بازگشت به بحران شود.

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید